Türkiye'nin diri fay haritası 13 yıl sonra neden güncellendi ve risk haritası nasıl değişti?

Ne oldu?

Diri Fay Hattı Haritası, Türkiye’de yapılaşma ve afet yönetimi açısından kritik öneme sahip, aktif deprem üretme potansiyeli olan kırıkları gösteren resmî bir teknik veri tabanıdır. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA), uzun süredir beklenen güncellemeyi tamamlayarak yeni haritayı kamuoyuyla paylaştı. En son 2012 yılında yayımlanan Türkiye Diri Fay Haritası’nın revizyonu, 13 yıllık bir aranın ardından gerçekleşti. Yapılan kapsamlı arazi ve laboratuvar çalışmaları sonucunda, daha önce kayıtlarda olmayan 215 yeni diri fay segmenti belirlendi. Böylece yurt genelinde bilinen aktif fay hattı sayısı son güncellemeye göre 700’e çıkmış oldu.

Neden gündemde?

Haritanın güncellenmesi, özellikle 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından değişen fay hatları ve artan toplumsal hassasiyet nedeniyle büyük yankı uyandırdı. Vatandaşlar, ikamet ettikleri bölgelerin deprem riskini sorgulamak için AFAD ve MTA’nın sunduğu fay hattı sorgulama ekranlarına yoğun ilgi gösteriyor. Güncel harita, sadece bilimsel bir doküman olmanın ötesine geçerek arazi alım satımlarında, imar planı kararlarında ve kentsel dönüşüm projelerinde doğrudan referans alınan bir belge hâline geldi. Yeni keşfedilen hatların bazılarının yerleşim yerlerinin yakınından veya içinden geçmesi, bölge sakinlerinin endişelerini artırırken, müteahhitler ve belediyeler için yeni yasal yükümlülükler doğurabilecek bir süreci de başlatmış durumda. Ayrıca, Esri Türkiye gibi coğrafi bilgi sistemleri firmalarının bu veriyi anlık risk analizi katmanlarıyla birleştirmesi, karar vericilere daha güçlü bir konumsal farkındalık sağlıyor.

Bilinmesi gerekenler

Güncellenen haritada en dikkat çekici artışın nerede olduğu ve bu fayların hangi karakterde olduğu büyük önem taşıyor. MTA’nın önceki versiyonda 485 olan segment sayısını 700’e yükseltmesi, arazideki kırıkların yeniden yorumlanması ve sınıflanması anlamına geliyor. Diri fay, son 10 bin yıl içinde yani Holosen döneminde en az bir kez kırılmış ve gelecekte de kırılma potansiyeli taşıyan fay demek. Yeni harita, bu tanıma uyan ancak daha önce örtülü kalmış veya yanlış değerlendirilmiş hatları ortaya çıkarıyor. Bu veriler, bina yapım yönetmeliklerinde kullanılan 'fay sakınım bantları' ve 'tampon bölgeler' gibi kritik mesafelerin yeniden hesaplanmasını zorunlu kılıyor. MTA tarafından sağlanan internet tabanlı sorgulama servisleri, parsel bazında risk sorgulaması yapılmasına imkân tanıyor. Diğer yandan, uzmanlar bir bölgede fay hattı geçmemesinin depreme karşı tam güvence sağlamadığını; sarsıntı şiddetinin zemine ve yapı stokunun kalitesine bağlı olarak değiştiğini hatırlatıyor.

Sırada ne var?

MTA’nın paylaştığı güncel veriler, önümüzdeki dönemde yerel yönetimlerin imar planlarını gözden geçirmesini zorunlu kılacak. Özellikle yeni tespit edilen fay hatları çevresindeki yapı stokunun durumu, öncelikli inceleme konusu olacak. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile AFAD’ın bu haritayı baz alarak kentsel dönüşüm önceliklerini ve sakınım planlarını güncellemesi bekleniyor. Bilim insanları, bu revizyonun sadece bir başlangıç olduğunu, paleosismolojik çalışmalar derinleştikçe daha önce deprem üretmeyeceği düşünülen bazı hatların da diri olarak sınıflanabileceğini ifade ediyor. Haritaya işlenen yeni kırıklarla birlikte, Türkiye’nin deprem tehlike haritasının da dinamik bir yapıya kavuştuğu ve belirli periyotlarla mutlaka güncellenmesi gerektiği bir kez daha ortaya çıktı. Bu süreçte en büyük sorumluluk, paniğe kapılmadan bilimin ışığında şehirleşme pratiğini dönüştürmek olacak.