Türkiye Diri Fay Haritası 13 yıl sonra güncellendi: Diri fay sayısı 700’e yükseldi, 4 bölgede risk algısı değişti

Ne oldu?

Güncel fay haritası, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) tarafından 13 yıl aradan sonra yayımlanan ve Türkiye’nin deprem üretme potansiyeline sahip diri faylarını gösteren stratejik bir belgedir. En son 2012 yılında kapsamlı şekilde güncellenen harita, aradan geçen sürede elde edilen yeni jeolojik, jeofizik ve paleosismolojik veriler ışığında baştan ele alındı. Son güncellemeyle birlikte daha önce 485 segment olarak tanımlanan diri fay sayısı, 215 yeni segmentin eklenmesiyle 700’e yükseldi. Haritanın güncel versiyonu araştırmacıların, yerel yönetimlerin ve afet planlamacılarının kullanımına açıldı.

Neden gündemde?

MTA’nın diri fay haritasını güncellemesi, özellikle 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından toplumsal farkındalığın en üst seviyeye çıktığı bir döneme denk geldi. Kamuoyu, hangi yerleşim alanlarının doğrudan fay hatları üzerinde veya yakınında olduğunu yeniden sorgulamaya başladı. Güncelleme dört ana risk bölgesinde deprem potansiyeline ilişkin algıyı değiştirdi: Marmara’da özellikle Kumburgaz segmentiyle ilgili yeni veriler tartışılırken, Ege’de İzmir çevresinde kara ve deniz alanındaki fay yoğunluğu artış gösterdi. Doğu Anadolu’da 6 Şubat’ta kırılan fayların kaynak zonları yeniden haritalandı. Bununla birlikte en dikkat çekici gelişme Karadeniz kıyı kuşağında yaşandı. Sahil şeridine paralel uzanan ve daha önce sismik aktivitesi sınırlı bilinen alanlarda yeni fay segmentleri tanımlandı. Uzmanlar bu durumu ‘beni çok korkutuyor’ sözleriyle değerlendirirken, Karadeniz’deki yapılaşma ve zemin koşullarının deprem üretme potansiyeliyle birleştiğinde riskin büyüklüğüne dikkat çekti.

Bilinmesi gerekenler

Güncellenen harita, risk değerlendirmeleri için temel altlık olsa da bir deprem tahmin haritası olmadığını vurgulamak gerekiyor. MTA’nın sınıflandırmasına göre diri fay, Holosen döneminde (son 11 bin 700 yılda) en az bir kez kırılmış olan fayları ifade ediyor. 700 segmentin tamamı aynı büyüklükte deprem üretme potansiyeline sahip değil; her bir segmentin uzunluğu, geometrisi ve kayma hızı, olası maksimum büyüklüğü belirliyor. AFAD’ın 1 Ocak 2019’da yürürlüğe giren güncel Türkiye Deprem Tehlike Haritası ise bu fay kaynaklarının yanı sıra zemin koşullarını ve deprem tekrarlanma periyotlarını da hesaba katarak bina tasarımına esas ivme değerlerini ortaya koyuyor. Dolayısıyla bir bölgede fay hattı geçmesi tek başına alarm zili değil; zemin etüdü, yapı stoku kalitesi ve denetim süreçleriyle birlikte değerlendirilmeli. Özellikle Karadeniz’deki yeni faylarla ilgili çalışmalar henüz başlangıç aşamasında; bu segmentlerin kayma hızları ve tarihsel deprem kayıtlarına dair araştırmalar devam ediyor.

Sırada ne var?

MTA ve üniversiteler, güncellenen diri fay haritasını baz alarak paleosismolojik hendek çalışmalarını yeni tanımlanan segmentlere kaydıracak. Karadeniz kıyısındaki fayların yaşlandırılması ve deprem tekrarlanma aralıklarının belirlenmesi için saha projeleri planlanıyor. AFAD ise bu verileri kullanarak Türkiye Deprem Tehlike Haritası’nın bir sonraki revizyonuna altlık oluşturacak. Yerel yönetimlerden beklenen adım ise imar planlarına esas jeolojik-jeoteknik etütleri güncel fay hatlarını dikkate alarak yeniden yorumlamak ve fay sakınım zonlarını titizlikle uygulamak. Vatandaşlar için en kritik başlık, e-Devlet üzerinden erişilebilen AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası’nda kendi parsellerinin ivme değerini sorgulamak ve yapı stoku envanteri konusunda yerel yönetimlerden şeffaflık talep etmek olacak.