Ters kelepçe gözaltı uygulaması neden yeniden Türkiye'nin gündeminde?

Ne oldu?

Ters kelepçe gözaltı, kolluk kuvvetlerinin bir kişiyi ellerini arkadan değil, kollarını çapraz şekilde ve bileklerini yukarı doğru zorlayarak kelepçelemesiyle gerçekleşen bir uygulamadır. İnsan Hakları Derneği (İHD) Genel Merkezi'nin son açıklamasıyla bu yöntem yeniden gündemin ilk sıralarına yerleşti. İHD, Kemal Irmak isimli bir kişinin gözaltına alınması esnasında ters kelepçe uygulandığını, yere yatırılmak ve zor kullanılmak suretiyle işkenceye maruz bırakıldığını duyurdu. Bu vaka, son aylarda basına yansıyan benzer görüntülerin ardından geldiği için kamuoyunda geniş yankı buldu.

Neden gündemde?

Ters kelepçe uygulaması, münferit bir olay olmaktan çıkarak son bir yılda tekrarlanan bir tartışma konusuna dönüştü. 1 Mayıs 2024’te Beşiktaş’ta Taksim’e yürümek isteyen gruplara yapılan müdahalede 30’a yakın kişiye ters kelepçe takıldığı iddia edildi. Kısa süre sonra Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV), bu görüntülerin hem ulusal hem de evrensel hukuk açısından işkence ve kötü muamele yasağının ihlali anlamına geldiğini belirten bir açıklama yayımladı. 17 Haziran 2026’da ise öğretmenlerin meclis önünde yaptıkları bir eylem sırasında yerde sürüklenerek ters kelepçe ile gözaltına alınması, konuyu eğitim camiasının ve muhalefet partilerinin gündemine taşıdı. Görüntülerin sosyal medyada hızla yayılması ve “Öpülecek ellere ters kelepçe taktılar” gibi manşetlerle basına yansıması, uygulamanın hedef aldığı kitle ve kullanım biçimi üzerinden tartışmanın dozunu artırdı.

Bilinmesi gerekenler

Ulusal mevzuat ve uluslararası sözleşmeler açısından ters kelepçe, kişinin vücut bütünlüğüne kasıtlı olarak acı vermesi ve onur kırıcı muamele teşkil etmesi nedeniyle işkence yasağı kapsamında değerlendiriliyor. TİHV’in daha önce yaptığı uyarılarda, yakalama anında direncin kırılması için başka bir yöntem yoksa dahi kelepçenin uzun süre bu şekilde tutulmasının hukuka aykırı olduğu vurgulanıyor. HÜDA PAR’ın İnsan Hakları ve Hukuk İşleri Başkanlığı da özellikle kadınlara ters kelepçe takılan anların görüntülerinin basına servis edilmesini eleştirerek, mağdurların ikinci kez mağdur edildiğine dikkat çekti. İHD’nin Kemal Irmak’la ilgili başvurusu ise, bireysel şikayet mekanizmalarının yanı sıra uygulamanın kurumsal bir alışkanlığa dönüp dönmediği sorusunu güçlendiriyor. Bu nedenle konu, tek bir siyasi partinin ya da grubun değil, insan hakları savunucularının ortak gündem maddesi haline gelmiş durumda.

Sırada ne var?

İHD’nin Kemal Irmak başvurusuyla ilgili hukuki sürecin nasıl ilerleyeceği ve sorumlular hakkında etkili bir soruşturma açılıp açılmayacağı kritik bir eşik olarak görülüyor. İnsan hakları örgütleri, ters kelepçe uygulamasının münferit bir disiplin suçu değil, sistematik bir kötü muamele olarak ele alınması gerektiğini savunuyor. TBMM gündemine de taşınan öğretmenlerle ilgili olayın ardından, içişleri bakanlığından gelecek resmi bir açıklama veya genelge beklentisi oluşmuş durumda. Önümüzdeki günlerde, benzer uygulamaların önlenmesi için mecliste araştırma komisyonu kurulması yönünde çağrıların artması ve konunun uluslararası insan hakları raporlarında daha fazla yer bulması bekleniyor.