Tarlada Kalan Domates, Mutfaktaki Kriz: Bir Bardak Çay Parasına Alıcı Bulamayan Üreticiden Acı Ders

Ne oldu?

Domates, Türkiye’nin en stratejik tarım ürünlerinden biri olmasına rağmen, son günlerde tarlada 5 Türk Lirasına kadar düşen fiyatı ve alıcı bulamayan üreticinin çaresizliğiyle gündemde. Geçtiğimiz hafta Hürriyet gazetesinde yayımlanan ve ulusal basında yankı bulan bir haberde, bir üreticinin elinde kalan tonlarca domatesi, 5 TL’ye dahi talep gelmeyince mahalle sakinlerine önce ücretsiz olarak dağıtması, ardından sadece nakliye parasını kurtaracak fiyatlarla satmaya çalışması yer aldı. “Helali hoş olsun” sözleriyle yansıyan bu isyan, aslında yalnızca bir bireysel tepki değil; Burdur, Antalya ve İzmir gibi üretim havzalarında haftalardır süren sessiz çığlığın bir sesi oldu. Instagram ve Facebook gibi platformlarda paylaşılan ‘bedava domates’ görüntüleri kısa sürede viral olurken, konu bir insanlık dramı ile tarım ekonomisindeki yapısal bozukluğun çarpıştığı bir noktaya oturdu.

Neden gündemde?

Görünürde her yıl yaşanan mevsimlik fiyat düşüşü, bu kez derindeki kronik sorunlarla birleşince gündem sarsıntılı hale geldi. İlk tetikleyici, arz-talep dengesizliği olarak öne çıktı. Hava sıcaklıklarının mevsim normallerinin üzerinde seyretmesi, açıkta ve serada yetişen ürünün aynı anda olgunlaşmasına ve piyasaya ani bir arz fazlasının girmesine neden oldu. Bu durum, özellikle küçük aile işletmelerinin toplama maliyetini dahi karşılayamaması anlamına geliyor. Öyle ki, üretici pazara götürdüğü her kasa domatesten, içindeki kasa bedelini ve mazotu çıkaramadığını dile getiriyor. İkinci olarak, tüketici cephesindeki yüksek fiyat algısıyla tarladaki düşük fiyat arasındaki uçurum tepki çekiyor. Sözcü Gazetesi ve Show Ana Haber kuşaklarında gündeme getirilen zincir market denetimleri, aynı domatesin tarlada 3-5 TL’ye satılırken market rafında 25-30 TL’yi bulmasının hesabını sorguluyor. Ticaret Bakanlığı’nın başlattığı fahiş fiyat denetimlerine rağmen aracı komisyonlarının yüksekliği, üretici “bıçak kemiğe dayandı” derken sofradaki vatandaşın da domatesi lüks olarak görmesine yol açıyor. Anadolu Ajansı’nın İstanbul verilerine göre Mayıs ayında en çok tüketilen ürün domates olsa da, bu tüketimin sürdürülebilirliği maliyet ve süregiden çelişkili fiyat kıskacından geçiyor.

Bilinmesi gerekenler

Domatesin anavatanı Güney ve Orta Amerika olup, Türkiye’de patlıcangiller ailesinin en yaygın üyesidir. Çavdır ve Kumluca gibi ilçelerde açık tarla üretimi yapan çiftçiler, son 3 yılda gübre, ilaç ve elektrik gibi girdi maliyetlerinin döviz kuruna bağlı olarak neredeyse iki katına çıktığını belirtiyor. Kamuoyunda “Hektaş” gibi tarım firmalarının trend verilerine göre son yıllarda kokteyl ve salkım domatese yönelim artsa da, klasik sofralık domateste ihracat kapısının daralması ve Rusya pazarındaki dalgalanmalar iç piyasayı anında krize sokabiliyor. İlginç bir detay da üreticinin tarlada parçalanmış örgütlenme yapısı; birliklerin yeterince aktif olmaması, fiyatın soğuk hava deposu veya salça fabrikası gibi alternatif bir kanala yönlendirilememesine sebep oluyor. Domatesin eş anlamlısı olarak bilinen ‘kızanak’ kelimesi kadar, şu anki tablo da üreticinin yüzündeki kızgınlığı ve umutsuzluğu anlatıyor.

Sırada ne var?

Uzmanlar, önümüzdeki bir ay boyunca tarla domatesinde fiyatın maliyetin altında seyretmeye devam edeceğini, hatta üreticinin bir kısmının ikinci ürünü toprağa ekmeden tarlayı boş bırakabileceğini öngörüyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın yayımladığı domates raporlarına göre, kontrollü sulama ve söküm teşvikleri kısa vadede çözüm olabilir ancak yapısal bir müdahale gelmezse bu şok dalgası kış aylarında fiyatların tekrar tavan yapmasına yol açacak. Piyasada şu sıralar bir yandan bedava dağıtımın şoku yaşanırken, diğer yandan ithalat lobisinin gündeme gelebileceği konuşuluyor. Tüketicinin aklındaki soru ise net: Bugün dalında 5 TL’ye alıcı bulamayan domates, markette neden hala el yakıyor? Bu sorunun cevabı aydınlanana kadar, “helali hoş olsun” sözü yalnızca bir üreticinin feryadı değil, sistemin iflasının göstergesi olarak hafızalara kazınacak.