Tahran'dan Washington'a net mesaj: ABD bölgeden çekilme güvenliği nedir, İran'a göre neden tek çözüm bu?
İran yönetimi, Ortadoğu'da kalıcı istikrarın ancak Amerikan askeri varlığının sona ermesiyle mümkün olacağını savundu. Tahran, ABD'nin çekilmesini bölgesel güvenliğin ön şartı olarak göstererek diplomatik trafiği hızlandırdı.
Ne oldu?
ABD bölgeden çekilme güvenliği, İran'ın Ortadoğu'daki krizlerin çözümü için öne sürdüğü temel tezdir. Tahran yönetimi, Amerikan askeri varlığının bölgedeki istikrarsızlığın ana kaynağı olduğunu ve kalıcı güvenliğin ancak Washington'un tüm güçlerini çekmesiyle sağlanabileceğini resmi kanallardan duyurdu. İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan yazılı açıklamada, 'ABD'nin bölgeden çekilmesiyle barış ve güvenliğin tesis edilebileceği' vurgulandı. Bu çıkış, Yemen'de Husilerin Kızıldeniz'deki saldırıları ve İsrail-Filistin hattındaki gerilimin devam ettiği bir dönemde geldi. Açıklamada ayrıca ABD ile olası bir ateşkes için İran'ın öne sürdüğü şartlara da atıfta bulunuldu; yaptırımların kaldırılması ve İran'ın bölgesel savunma doktrinine müdahale edilmemesi bu şartların başında yer alıyor.
Neden gündemde?
Konu, Tahran'ın yoğun diplomatik mesaisi ve sahadaki askeri hareketlilik nedeniyle Türkiye kamuoyunda da yakından takip ediliyor. İran, bir yandan nükleer programı üzerinden Batı ile müzakereleri sürdürürken diğer yandan Irak, Suriye ve Yemen'deki milis güçlerle sahadaki pozisyonunu koruyor. Washington'un bölgeden çekilmesi söylemi, aslında İran'ın kendi nüfuz alanlarını konsolide etme stratejisinin bir yansıması olarak değerlendiriliyor. Özellikle Irak'ta ABD askerlerinin konuşlu olduğu üslere yönelik tehditler ve Suriye'nin doğusundaki Amerikan varlığı bu söylemin sıcak kalmasını sağlıyor. Ayrıca Trump yönetimi ile Zelenskiy arasındaki görüşmelerde yaşanan tıkanıklık, ABD'nin genel dış politika önceliklerini yeniden tartışmaya açarken İran kanadı bu belirsizlikten faydalanarak kendi tezini daha yüksek sesle dillendiriyor.
Bilinmesi gerekenler
İran'ın 'bölge ülkeleri kendi güvenliklerini sağlamalı' tezi yeni değil; ancak 2025 yılının ilk aylarında bu söylemin tonu sertleşmiş durumda. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakchi, Katar ve Umman üzerinden yürütülen dolaylı müzakerelerde ABD'nin Irak'taki askeri varlığı ile Katar ve Bahreyn'deki üslerini gündeme getirdi. Tahran yönetimi, bölgedeki güvenliği bir 'komşuluk politikası' çerçevesinde tanımlıyor ve Türkiye ile Arap Yarımadası'ndaki ülkeleri de kapsayan bir diyalog mekanizması öneriyor. Ancak uzmanlar, bu söylemin pratikte İran'ın balistik füze programı ve vekil güçleri aracılığıyla kurduğu askeri caydırıcılığı perdeleme işlevi gördüğünü belirtiyor. Bölge ülkelerinin büyük kısmı ise ABD'nin güvenlik şemsiyesine olan ihtiyacı vurgulayarak Tahran'ın bu çağrısına mesafeli yaklaşıyor.
Sırada ne var?
Kısa vadede Tahran ile Washington arasında doğrudan bir çekilme mutabakatı beklenmiyor. Ancak İran, önümüzdeki dönemde Irak hükümeti üzerindeki siyasi baskısını artırarak Bağdat'ı Amerikan askerlerinin çıkış takvimini netleştirmeye zorlayabilir. Yemen'deki Husilerin saldırılarının seyri ve olası bir ABD-İran uzlaşısı, bu söylemin kâğıt üzerinde kalıp kalmayacağını belirleyecek. Türkiye açısından bakıldığında, ABD'nin bölgeden çekilmesi senaryosu sınır güvenliği ve terörle mücadele başlıklarında yeni riskler ve fırsatlar doğurabileceği için Ankara süreci yakından izliyor.
Sık Sorulan Sorular
İran, ABD'nin bölgeden çekilme güvenliği derken tam olarak neyi kastediyor?
İran'a göre bölgenin güvenliği, ABD'nin Ortadoğu'daki tüm askeri üslerini kapatması ve askeri personelini çekmesiyle sağlanabilir. Tahran, yabancı askeri varlığın terörü ve istikrarsızlığı beslediğini iddia ediyor ve güvenliğin İran, Irak, Suriye, Türkiye ve Körfez ülkelerinin kendi inisiyatifleriyle oluşturacağı bir mekanizma ile tesis edilmesini savunuyor.
İran, ABD ile ateşkes için hangi şartları öne sürdü?
Dolaylı görüşmelerde İran, öncelikle ağır ekonomik yaptırımların tamamen kaldırılmasını talep ediyor. Bunun yanı sıra İran'ın balistik füze kapasitesine ve bölgedeki müttefikleriyle ilişkilerine karışılmaması da ateşkesin olmazsa olmaz şartları arasında sayılıyor. İran, kendi savunma doktrininin müzakere konusu olamayacağını vurguluyor.
ABD'nin bölgeden çekilmesi şu an için gerçekçi bir senaryo mu?
Mevcut askeri ve siyasi dengeler ışığında ABD'nin yakın zamanda Irak ve Suriye'den tamamen çekilmesi düşük bir ihtimal. Washington, DEAŞ ile mücadele ve İran'ın nüfuzunu dengeleme gerekçeleriyle askeri varlığını koruyor. Ayrıca Suudi Arabistan, BAE ve İsrail gibi bölgesel müttefikler ABD'nin çekilmesine karşı çıkıyor.