S-400 düğümü yeniden zirvede: Rusya’dan ‘Türkiye ile görüşüyoruz’ mesajı
Kremlin kaynaklı yeni bir açıklama, uzun süredir sessizliğe bürünen S-400 hava savunma sistemleri meselesini tekrar Türkiye gündeminin tepesine taşıdı. Rusya ile yürütülen görüşme trafiği, hem F-35 programına dönüş umutlarını hem de bölgesel askeri denklemleri etkileme potansiyeli taşıyor.
Ne oldu?
S-400, Rus yapımı uzun menzilli bir mobil karadan havaya füze sistemidir. Yaklaşık 400 kilometre menzile ulaşabilen 40N6 füzesiyle dikkat çeken sistem, aynı anda birden fazla hedefi takip ve imha edebilme kapasitesine sahip. Türkiye, ABD tarafından Patriot hava savunma sistemlerinin satışına koşullu ve belirsiz yanıtlar almasının ardından 2017 yılında Rusya ile anlaşmaya vardı ve ilk S-400 bataryalarını 2019 yazında teslim aldı. Bugün yankı bulan son dakika gelişmesi ise doğrudan Moskova’dan geldi: Rus yetkililer, Türkiye ile S-400 sistemi üzerine görüşmelerin sürdüğünü açıkladı. Bu açıklama, sistemin akıbeti ve olası bir ikinci parti alım ya da teknoloji transferi görüşmeleriyle ilgili spekülasyonları beraberinde getirdi.
Neden gündemde?
Mesele, yalnızca bir silah tedariki değil; aynı zamanda çok katmanlı bir diplomatik krizin çekirdeği konumunda. Türkiye’nin Rusya’dan S-400 satın alması, Washington yönetimi tarafından CAATSA yaptırımlarıyla cezalandırılmış ve Türkiye’nin F-35 Müşterek Taarruz Uçağı programındaki ortaklığı askıya alınmıştı. Son dönemde F-35’e geri dönüş için yürütülen müzakerelerde, S-400’lerin konumunun ne olacağı kritik bir başlık olarak öne çıkıyor. Bazı Türk basın organlarında, S-400 bataryalarının bir bölümünün kontrolü ABD’nin istediği bir formata sokulmazsa, Kongre engelinin aşılamayacağı belirtiliyor. Buna karşın, Rusya’nın “görüşüyoruz” çıkışı, Ankara’nın Moskova ile de masayı tamamen terk etmediğine işaret ediyor. Buna paralel olarak, sistemlerin Körfez ülkelerine satıldığı veya devredilmek üzere olduğu yönünde basında iddialar dolaşsa da bu haberler henüz resmi olarak doğrulanmadı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bir süre önce yaptığı “Bizi izlemeye devam edin” çıkışının ardından gelen bu yeni görüşme trafiği, perde arkasında diplomatik bir satrancın devam ettiğini gösteriyor.
Bilinmesi gerekenler
S-400 Triumf, NATO rapor adıyla SA-21 Growler, ilk kez 28 Nisan 2007’de Rusya’da hizmete girdi. Sadece Rusya değil, Belarus, Çin ve Hindistan gibi ülkelerin envanterinde de aktif olarak kullanılıyor. Türkiye ise NATO üyesi olup bu sistemi kullanan ilk ülke oldu. NATO, özellikle sistemin ittifakın radar ağlarına entegre edilememesi ve Rus teknik personelle birlikte çalışma zorunluluğunun doğurduğu güvenlik riskleri nedeniyle başından beri bu alıma karşı çıktı. Sistemin kısa menzilli Pantsir hava savunma sistemleriyle entegre çalışabilmesi ve Beriev A-50U gibi erken uyarı uçaklarından veri alabilmesi, savaş sahasında çok katmanlı bir savunma şemsiyesi oluşturmasını sağlıyor. S-400’ün yerini alacak S-500 Prometheus sistemi ise 600 km menziliyle yakın geleceğin tehdidi olarak görülüyor.
Sırada ne var?
Ankara kritik bir yol ayrımında. Bir tarafta 40 yeni F-16 Block 70 savaş uçağı ve modernizasyon kitlerini içeren devasa bir paket, diğer tarafta F-35 programına dönüş için S-400’leri devre dışı bırakma koşulu var. Rusya’nın açıkladığı yeni görüşme süreci, Ankara’nın S-400’leri tamamen gözden çıkarmak yerine onları farklı bir coğrafi bölgede konumlandırma, bir kısmını müttefik bir ülkeye devretme veya Rusya ile bakım ve modernizasyon anlaşmalarını genişletme gibi alternatifleri masada tuttuğu izlenimi veriyor. Uluslararası basında yankı bulan “Körfez’e satıldı” iddiaları ise İsrail’in olası tepkileri ve Orta Doğu’daki hava savunma dengesi açısından yakından takip edilecek. Şimdilik net olan şu: S-400 dosyası kapandı denilen her seferinde, jeopolitik dengelerin tam ortasında yeniden gündeme oturuyor.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye S-400 sistemini neden satın aldı?
ABD ve NATO müttefiklerinden uzun yıllar boyunca Patriot gibi hava savunma sistemlerini satın almak istemesine rağmen, özellikle teknoloji transferi ve fiyat konularında bir türlü sonuç alınamadı. Bunun üzerine Türkiye, daha uygun şartlar ve ortak üretim taahhüdü sunan Rusya’dan S-400 sistemini tedarik etme kararı aldı.
S-400 alımı F-35 programını nasıl etkiledi?
ABD, Rus yapımı bir sistemin F-35 uçaklarının gizli teknolojisini ve NATO’nun entegre savunma ağlarını riske atacağını savunarak bir ültimatom verdi: ya S-400 ya F-35. Türkiye S-400 sevkiyatını kabul edince, CAATSA yaptırımları kapsamında F-35 programındaki tüm ortaklık ve satın alma hakları askıya alındı ve üretim zincirinden çıkarıldı.
S-400’lerin başka bir ülkeye satıldığı veya devredildiği doğru mu?
Bu yönde periyodik basın iddiaları ortaya atılsa da ne Türkiye ne de Rusya tarafından resmi bir doğrulama yapılmadı. Rusya’dan yapılan son açıklamalar, sistem üzerindeki diyaloğun Türkiye ile ikili düzeyde devam ettiğine işaret ediyor; üçüncü bir ülkeye resmi bir satış veya devrin teyidi mevcut değil.