Mutabakat ihlali: Tahran'dan Washington'a Hürmüz Boğazı resti

Ne oldu?

Mutabakat ihlali, İran ile ABD arasında gerilimi tırmandıran diplomatik bir krizin son perdesidir. İran lideri Ayetullah Ali Hamaney'in üst düzey danışmanı Ali Şemhani, ABD yönetimini taraflar arasında varılan mutabakat zaptını ihlal etmekle suçladı. Şemhani yaptığı açıklamada, Washington'un bölgedeki vekil güçlere lojistik ve istihbari destek sağlayarak Hürmüz Boğazı'nda gerginlik oluşturduğunu, bu adımların mutabakat metninin 1. ve 5. maddelerine açıkça aykırı olduğunu belirtti. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekai ise mutabakatın bütünsel bir yapıya sahip olduğunu vurgulayarak "Mutabakat tek bir pakettir, bir maddenin ihlali tüm anlaşmayı sorgulanır hale getirir" ifadelerini kullandı.

Neden gündemde?

Hürmüz Boğazı dünya ham petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği kritik bir deniz yoludur. Tahran'dan gelen bu uyarılar, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun da İran'a yönelik benzer bir "mutabakat ihlali" uyarısı yapmasından kısa süre sonra geldi. Rubio, İran'ın boğazdaki deniz trafiğini tehdit edecek hamlelerinin "mutabakat ihlali" sayılacağını duyurmuştu. Karşılıklı suçlamalar, zaten kırılgan olan mutabakat metninin fiilen askıya alındığı yorumlarını güçlendirdi. İran tarafı bir adım daha ileri giderek ihlalin karşılığının "ağır olacağını" bildirdi. Basına yansıyan bilgilere göre İran'ın Hürmüz Boğazı'ndaki askeri varlığını artırdığı ve boğazı yeniden kapattığı iddia ediliyor ancak bu bilgi henüz resmi mercilerce doğrulanmış değil.

Bilinmesi gerekenler

Taraflar arasındaki mutabakat zaptının 1. maddesi, bölgedeki askeri tırmanıştan kaçınılmasını ve üçüncü taraflar aracılığıyla gerilim yaratılmamasını öngörüyor. 5. madde ise deniz güvenliğinin ortak çıkarlar doğrultusunda korunması ve ticari gemi trafiğine müdahale edilmemesi esasına dayanıyor. İran, ABD'nin Basra Körfezi'ndeki vekil güçlere verdiği desteğin bu maddeleri doğrudan ihlal ettiğini savunuyor. Washington cephesi ise İran'ın boğazı kapatma tehditlerini gerekçe göstererek Tahran'ı mutabakatı çiğnemekle itham ediyor. Uzmanlar, karşılıklı "mutabakat ihlali" açıklamalarının aslında her iki tarafın da anlaşmanın yaptırım gücüne ilişkin ciddi şüpheler taşıdığını gösterdiğine dikkat çekiyor. Ayrıca söz konusu mutabakat metninin kamuoyuyla tam olarak paylaşılmaması, hangi tarafın hangi fiille hangi maddeyi ne ölçüde ihlal ettiğine dair değerlendirmeleri güçleştiriyor.

Sırada ne var?

İran'ın mutabakat ihlaline ilişkin uyarılarını somut adımlarla takip edip etmeyeceği uluslararası piyasalar tarafından yakından izleniyor. Özellikle Hürmüz Boğazı'nda yaşanacak fiili bir kapanma ya da deniz trafiğini aksatacak bir askeri hareketlilik, küresel enerji fiyatlarında ani sıçramalara yol açabilir. Diplomatik kaynaklar, taraflar arasında Umman veya Katar arabuluculuğunda yeni bir temasın planlandığı yönündeki haberleri ise henüz teyit etmiyor. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan yazılı açıklamada ise Washington'un boğazdaki seyrüsefer güvenliğini sağlamak için "gerekli tüm adımları atmaya hazır olduğu" mesajı verildi. Mutabakat metninin akıbeti ve bölgedeki gerilimin seyri, önümüzdeki günlerde Tahran ve Washington'dan gelecek yeni açıklamalarla netlik kazanacak.