İsviçre müzakereleri krizi: ABD-İran hattında Cenevre planı neden çöktü?

Ne oldu?

İsviçre müzakereleri, ABD ile İran arasında İsviçre’nin başkenti Bern’in ev sahipliğinde Cenevre’de gerçekleştirilmesi öngörülen kritik bir diplomatik temas girişimidir. Masada Tahran’ın nükleer programı ve Washington’un yaptırım politikaları vardı. Görüşmeler, İsviçre hükümetinin resmi duyurusu ve Beyaz Saray’dan sızan bilgilerle daha başlamadan iptal edildi. Bloomberg ve CNBC-e gibi uluslararası kanalların teyit ettiği bilgiye göre, bu iptal ‘erteleme’ değil, tarafların önkoşullarda anlaşamaması sonucu ortaya çıkan bir kriz olarak kayıtlara geçti. İsviçre Dışişleri Bakanlığı, sürecin ‘şimdilik askıya alındığını’ bildirirken, İran tarafı henüz resmi bir yazılı açıklama yapmadı. Toplantının lojistiği tamamlanmış, İsviçreli diplomatlar her iki heyetin güvenliği için geniş protokoller hazırlamıştı. Ancak görüşmeye saatler kala diplomatik kanallardan gelen sert sinyaller, masanın devrilmesine yol açtı.

Neden gündemde?

Konu yalnızca iki ülke arasındaki ilişkiyi değil, Türkiye’nin de içinde bulunduğu bölgesel güvenlik mimarisini doğrudan ilgilendiriyor. İran’ın nükleer kapasitesine yönelik Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) son raporundaki tespitlerin ardından, ABD’nin masaya getireceği yeni yaptırım paketleri beklentisi zaten yüksekti. Görüşmelerin iptali, bir yandan askeri tırmanış endişelerini canlandırırken, diğer yandan enerji piyasalarında kısa vadeli fiyat dalgalanmalarını tetikledi. Türkiye için mesele ayrıca hassas; olası bir krizde İran’dan gelecek göç dalgası riski ve enerji koridorundaki istikrarın bozulması Ankara’nın acil durum planlarını güncellemesini gerektiriyor. Kamuoyunda “İsviçre müzakereleri neden iptal oldu?” sorusunun bu kadar yoğun sorulmasının ardında, iptal haberinin sadece bir diplomatik pürüz değil, yeni bir askeri krizin habercisi olabileceği korkusu yatıyor.

Bilinmesi gerekenler

İptal kararının temelinde iki büyük anlaşmazlık var: Birincisi, İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarını denetime açma takvimi. UAEA’nın sahadaki kameralarının yeniden tam erişime kavuşmasını isteyen Washington, bunu müzakere önkoşulu olarak dayattı; Tahran ise önce tüm yaptırımların gevşetilmesini istedi. İkinci kritik başlık ise Ortadoğu’daki vekil güçler pozisyonu. ABD, İran’ın özellikle Yemen ve Irak’ta desteklediği milislerin saldırılarını durdurmasını talep ediyor. Basına yansıyan bilgilere göre, Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Danışmanı’nın devreye girmesiyle Bern’e gönderilen talimat, heyete “el sıkışmak için değil, ültimatom vermek için” gidilmesi yönündeydi. İran tarafı bu tavrı egemenlik ihlali olarak değerlendirip görüşmeden çekilince İsviçreli yetkililer bütün takvimi sıfırlamak zorunda kaldı. Masada olması beklenen konular arasında eski İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif tipi pragmatik isimlerin yeni hükümette etkisizleştirilmiş olması da üstü kapalı bir engel olarak değerlendiriliyor. Diplomatik kulisler, hem Washington hem Tahran’da şahin kanatların bu iptalden siyasi kazanç devşirmeye çalıştığını aktarıyor.

Sırada ne var?

Uzmanlar, kısa vadede tarafların birbirini suçlayıcı açıklamalarının sertleşeceğini, orta vadede ise Umman ya da Katar üzerinden arka kanal diplomasisinin yeniden devreye girebileceğini belirtiyor. İsviçre Dışişleri Bakanlığı, taraflara ‘ev sahipliği ve kolaylaştırıcılık’ teklifinin her zaman geçerli olduğunu duyurdu. Ancak 2025 yılının son çeyreğine kadar yeni bir yüz yüze planın uygulanabilir olmadığı düşünülüyor. Daha somut adım olarak, AB tarafının devreye girip nükleer anlaşmaya (KOEP) alternatif bir ara formülü gündeme taşıması bekleniyor. Ankara’nın bu süreçte denge politikasını koruyarak hem Tahran’la ekonomik bağları zedelememek hem de NATO müttefiki ABD ile yeni bir gerilim ekseni yaratmamak için yoğun bir diplomatik trafik yürüteceği öngörülüyor. Piyasalara yansıyan ilk etki sınırlı olsa da, İran nükleer dosyasındaki belirsizlik uzadıkça enerji fiyatları ve bölgesel güvenlik riskleri artış eğilimini sürdürecek.