İsviçre’de Sessiz Diplomasi: ABD-İran Nükleer Müzakerelerinde Yeni Perde

Ne oldu?

ABD-İran nükleer müzakereleri, İsviçre’de aylardır süren sessiz diplomasinin ardından yeni bir evreye girdi. BBC’nin aktardığına göre İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetçilerine nükleer tesislerinde daha kapsamlı izleme yapma onayı verdi. Bu adımı karşılıksız bırakmayan Washington yönetimi, İran’a yönelik kritik bir petrol yaptırımını kaldırdığını duyurdu. Anadolu Ajansı’nın Pakistanlı diplomatik kaynaklara dayandırdığı bilgiye göre, İsviçre’de taraflar arasında yürütülen görüşmeler henüz resmi olarak sona ermedi; teknik detaylar üzerinde çalışmalar devam ediyor. NTV Haber ve diğer uluslararası ajansların servis ettiği son dakika bilgileri, taraflar arasında bir çerçeve anlaşmanın imzalandığını, şimdi asıl meselenin bu anlaşmanın sahada nasıl uygulanacağı olduğunu gösteriyor.

Neden gündemde?

Konu, küresel enerji piyasaları ve Orta Doğu jeopolitiği açısından taşıdığı kritik önem nedeniyle Türkiye’nin ve dünyanın gündeminde. İran’ın nükleer programı üzerindeki kısıtlamaların gevşemesi ve ABD yaptırımlarının hafiflemesi ihtimali, başta petrol ve doğalgaz olmak üzere emtia fiyatlarını doğrudan etkiliyor. Euronews.com’un aktardığı Kazakistan’ın uranyum depolama teklifi gibi yaratıcı çözüm önerileri de masadaki teknik zorlukların ne denli karmaşık olduğunu gözler önüne seriyor. Ayrıca bu gelişmeler, Türkiye’nin komşusu İran’ın ekonomik darboğazından çıkışının ve bölgedeki siyasi dengelerin yeniden şekillenmesinin ilk işaretleri olarak okunuyor. Savaş tehdidiyle örülü geçen yılların ardından diplomatik kanalların tekrar çalışması, piyasalarda temkinli bir iyimserlik yarattı.

Bilinmesi gerekenler

Uzmanlara göre bu süreç, teknik olarak 2015 nükleer anlaşmasının (Kapsamlı Ortak Eylem Planı) ruhuna dönüş anlamına geliyor. Ancak bu seferki mekanizma, eski anlaşmadan belirgin farklar taşıyor. İran’ın denetçilere verdiği iznin kapsamı ve ABD’nin kaldırdığı petrol yaptırımının hangi hacimdeki ihracatı serbest bıraktığı henüz kamuoyuna tam olarak açıklanmadı. Kazakistan’ın gündeme getirdiği uranyum depolama modeli, İran’ın elindeki yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumu üçüncü bir ülkeye devretmesini öngörüyor. Mepa News’in analizine göre İsviçre görüşmelerinde en büyük ilerleme, karşılıklı güven artırıcı önlemler konusunda sağlandı. İran’ın uranyum zenginleştirme oranını yüzde 60 seviyesinin altına düşürmesi bekleniyor. Buna karşılık ABD’nin de Birleşmiş Milletler nezdindeki bazı yaptırım taleplerini donduracağı belirtiliyor. Nihai metinde, nükleer silah edinme yolunun kalıcı olarak kapatılmasına ve sivil nükleer iş birliğine vurgu yapıldığı ifade ediliyor.

Sırada ne var?

Kısa vadede gözler, ABD Kongresi’nin ve İran Meclisi’nin bu çerçeve anlaşmayı onaylayıp onaylamayacağında olacak. Washington yönetiminin yaptırım kararlarını hızla uygulamaya koyması beklenirken, Tahran yönetimi de Denetçilerin sahaya inmesi için lojistik hazırlıklara başladı. Orta vadede en kritik başlık ise İran’ın elindeki stokların akıbeti. Kazakistan’ın depolama teklifi taraflar arasında ciddi bir seçenek olarak masada duruyor. Bu modelin işlemesi halinde, Orta Asya’da yeni bir nükleer güvenlik hattı oluşabilir. Türkiye açısından ise İran’a yönelik ticari kısıtlamaların gevşemesi, enerji geçiş projeleri ve ikili ticaret hacmi için yeni bir pencere açabilir. Diplomatik kaynaklar, yaz aylarına kadar nihai bir yol haritasının belirlenmesinin beklendiğini aktarıyor.