İran ve Umman'dan Hürmüz Boğazı'nda yeni yönetim hamlesi: Seyrüsefer için ortak komite kuruluyor

Ne oldu?

Hürmüz Boğazı yönetimi, İran ve Umman arasında imzalanan yeni bir mutabakatla yeniden şekilleniyor. İki ülke, boğazdaki deniz trafiğinin güvenliğini ve seyrüsefer düzenini ele almak üzere ortak bir komite kurma kararı aldı. Anlaşma, tarafların boğazdaki geçiş rejimine dair sorumluluk paylaşımını somut bir zemine oturtmayı hedefliyor. Gelişme, İran'ın Mayıs 2026'da kamuoyuna duyurduğu 12 maddelik Hürmüz Boğazı Yönetim Planı'nın hemen ardından gelmesiyle dikkat çekiyor. Söz konusu planda, İsrail bayraklı veya İsrail bağlantılı gemilerin boğazdan geçişine izin verilmeyeceği açıkça ifade edilmişti. Umman ile varılan yeni mutabakat, Tahran'ın bu politikasını bölgesel bir ortaklıkla perçinleme arayışı olarak okunuyor.

Neden gündemde?

Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği, Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlayan dar ama stratejik bir su yolu. Boğaz üzerindeki herhangi bir kontrol değişikliği veya geçiş kısıtlaması, küresel enerji piyasalarında anında şok dalgası yaratma potansiyeline sahip. İran'ın 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin transit geçiş hükümlerine uzun süredir itiraz ettiği biliniyor. Tahran, boğazın kıyıdaş devletlerin egemenlik hakları çerçevesinde yönetilmesi gerektiğini savunuyor. Umman ile kurulan ortak komite, bu itirazın diplomatik kanaldan hayata geçirilmesi anlamına geliyor. Ayrıca, ABD'nin bölgedeki askeri varlığı ve İsrail ile yaşanan gerilimler göz önüne alındığında, bu adım jeopolitik denklemi doğrudan etkiliyor. Son dönemde İran'ın "İsrail gemilerinin Hürmüz'den geçmesine asla izin verilmeyecek" yönündeki açıklamaları, meselenin enerji güvenliği boyutunu aşarak bölgesel güç mücadelesinin merkezine oturduğunu gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

Hürmüz Boğazı, en dar noktasında yaklaşık 33 kilometre genişliğe sahip. Kıyıları İran ve Umman tarafından çevrelense de, boğazdan geçiş uluslararası hukuka göre transit geçiş serbestisi kapsamında değerlendiriliyor. 2012'de Tahran, Avrupa Birliği ve ABD'nin petrol yaptırımlarına misilleme olarak boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş, bu çıkış küresel piyasalarda ciddi dalgalanmalara yol açmıştı. Ortak komite kararı, bu tür tek taraflı kapatma tehditlerinin yerini, bölgesel sahiplenme ve ortak yönetim iddiasına bıraktığına işaret ediyor. İran'ın 3 Mayıs 2026'da duyurduğu 12 maddelik plan, İsrail gemilerine yönelik yasağın yanı sıra, boğazdan geçiş yapacak tüm gemilerin önceden bilgi vermesi gibi düzenlemeler içeriyor. Umman ise bugüne dek boğazdaki geçiş serbestisinin korunmasından yana tutumuyla biliniyordu. Maskat yönetiminin Tahran'la ortak komite kurmaya razı olması, diplomatik dengelerde kayda değer bir kaymaya işaret ediyor olabilir. Ancak anlaşmanın tüm detayları henüz kamuoyuna açıklanmış değil ve komitenin yetki alanının tam olarak neyi kapsayacağı belirsizliğini koruyor.

Sırada ne var?

Ortak komitenin teknik çalışmalarına önümüzdeki haftalarda başlaması bekleniyor. Komitenin öncelikli gündem maddeleri arasında, hangi gemilerin bildirim yükümlülüğüne tabi olacağı, denetim mekanizmalarının nasıl işleyeceği ve askeri gemilerin geçiş rejiminin nasıl düzenleneceği yer alacak. ABD'nin ve Batılı müttefiklerinin bu gelişmeye nasıl tepki vereceği kritik önem taşıyor. Washington yönetimi, daha önce İran'ın boğaz üzerindeki egemenlik iddialarını reddettiğini açıklamıştı. Komitenin çalışmalarının uluslararası hukukla çelişmesi durumunda, bölgedeki 5. Filo'nun pozisyon alması gündeme gelebilir. Enerji piyasaları ise kısa vadede bu haberle sakin bir seyir izlese de, uygulamanın detayları netleştikçe fiyatlamalarda oynaklık artabilir. Türkiye açısından bakıldığında, boğazdan geçen enerji akışının kesintisiz sürmesi hayati önemini koruyor. Gözler şimdi Tahran ve Maskat'tan gelecek yeni açıklamalara çevrilmiş durumda.

Sıkça sorulan sorular

Hürmüz Boğazı neden bu kadar önemli?
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ndeki petrol ve doğalgazın dünya pazarlarına açılan tek deniz yoludur. Küresel petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'si bu dar su yolundan geçer. Boğazın kapanması veya geçişlerin ciddi şekilde kısıtlanması, enerji fiyatlarında ani ve sert yükselişlere yol açar.

İran ve Umman neden ortak komite kuruyor?
İran, uzun süredir boğazın yönetiminde kıyıdaş devletlerin daha fazla söz sahibi olması gerektiğini savunuyor. Umman ile kurulan ortak komite, bu politikayı tek taraflı bir dayatma yerine bölgesel işbirliği görüntüsüyle hayata geçirme amacı taşıyor. Aynı zamanda iki ülke arasındaki diplomatik yakınlaşmanın da somut bir çıktısıdır.

Bu anlaşma İsrail gemilerinin geçişini engelleyecek mi?
İran'ın daha önce açıkladığı 12 maddelik plan, İsrail bağlantılı gemilere açıkça yasak getiriyordu. Yeni komitenin bu yasağı ne ölçüde ve hangi mekanizmalarla uygulayacağı henüz netleşmedi. Ancak Tahran'ın bu konudaki tavrının pazarlığa kapalı olduğu biliniyor.

Uluslararası toplum bu gelişmeye nasıl bakıyor?
ABD ve Batılı müttefikler, boğazdaki transit geçiş serbestisinin uluslararası hukuk tarafından güvence altına alındığını vurguluyor. İran'ın egemenlik iddialarına dayalı düzenlemelerin kabul edilemez olduğu görüşü hakim. Komitenin çalışmalarına yönelik resmi tepkilerin önümüzdeki günlerde şekillenmesi bekleniyor.