İran nükleer denetimleri krizi: Trump'ın 'Hürmüz açık' çıkışıyla gelen yeni denklem

Ne oldu?

İran nükleer denetimleri, ABD Başkanı Donald Trump'ın 5 saat önce yaptığı sürpriz bir açıklamayla yeniden dünya gündeminin zirvesine oturdu. Trump, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda İran'ın "gelecekte süresiz şekilde en üst düzey nükleer denetimleri tamamen kabul ettiğini" duyurdu. ABD Başkanı, bu kabulün karşılığında Hürmüz Boğazı'ndaki deniz ablukasının kaldırılmasına onay verdiğini de sözlerine ekledi.

Trump'ın "Hürmüz açık" vurgusuyla duyurduğu bu gelişme, iki ülke arasında bir süredir devam eden gergin diplomatik trafiğin beklenmedik bir kırılma noktası oldu. NTV Haber'in aktardığına göre Trump, bu adımın "nükleer dürüstlüğü garanti altına alacağını" ifade etti. Tahran yönetiminden ise henüz Trump'ın iddialarını doğrulayan ya da yalanlayan resmi bir açıklama gelmedi. Bu durum, gelişmenin teyit edilmesi gereken hassas bir aşamada olduğuna işaret ediyor.

Neden gündemde?

Konunun bu denli yankı uyandırmasının üç temel sebebi var. Birincisi, Hürmüz Boğazı'nın statüsü. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği bu kritik su yolunda yaşanan herhangi bir askeri hareketlilik, küresel enerji piyasalarını doğrudan sarsıyor. ABD'nin burada bir deniz ablukası uyguladığı iddiası bile başlı başına jeopolitik bir deprem etkisi yaratmaya yetti.

İkincisi, İran'ın nükleer programı konusundaki kronik güvensizlik. 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) ABD'nin 2018'de tek taraflı çekilmesiyle başlayan kriz, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) denetim mekanizmalarının da aşınmasına yol açmıştı. Trump'ın "en üst düzey denetim" ifadesi, geçmişte UAEA müfettişlerinin dahi giremediği askeri tesisleri kapsayıp kapsamadığı sorusunu akıllara getiriyor.

Üçüncüsü ise bu açıklamanın zamanlaması. ABD'de seçim yılına girilirken Trump'ın dış politikada elini güçlendirecek bir diplomatik zafer arayışında olduğu yorumları yapılıyor. Diken'in haberinde de vurgulandığı gibi, gelişme "son dakika" niteliğiyle küresel piyasalarda anlık dalgalanmalara neden oldu.

Bilinmesi gerekenler

Trump'ın açıklamasındaki kritik detay, denetimlerin "süresiz" olacağı iddiası. Bu, İran'ın bugüne kadar kabul ettiği en kapsamlı taahhüt anlamına geliyor. Daha önce KOEP çerçevesinde İran, nükleer tesislerinde belirli bir takvim dahilinde denetimlere izin veriyordu. Anlaşmanın Ek Protokolü gereği kısa süreli bildirimle yapılan ani denetimler dahi sınırlı bir çerçeveye sahipti.

Ancak uzmanlar temkinli. İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in nükleer silah üretimini dini açıdan haram sayan fetvasına rağmen, ülkenin askeri nükleer kapasitesi Batılı istihbarat örgütlerinin uzun süredir radarında. Dünya Gazetesi'nin haberinde belirtildiği gibi, "Hürmüz açık" ifadesi, aslında İran'ın devrim muhafızlarına bağlı deniz kuvvetlerinin bu bölgedeki varlığına karşılık ABD'nin uyguladığı baskının bir sonucu olarak okunuyor.

Tahran cephesinden resmi teyit gelmemesi, anlaşmanın doğası hakkında soru işaretleri yaratıyor. TRT Haber'in geçtiği bilgiye göre Trump, bu mutabakatın "İran'ın gelecekte uzun vadede nükleer silah geliştirmesini imkansız kılacağını" öne sürüyor. İran medyası ise şu ana kadar sessizliğini koruyor.

Sırada ne var?

İran nükleer denetimleriyle ilgili bu son dakika gelişmesinin önündeki en büyük engel, karşılıklı güven bunalımı. İlk beklenti, Tahran'dan veya UAEA'dan gelecek resmi teyit ya da yalanlama. Eğer Trump'ın iddia ettiği gibi bir mutabakat varsa, bunun yazılı bir anlaşmaya dönüşmesi ve UAEA Yönetim Kurulu'na sunulması gerekecek.

Beyaz Saray kaynaklarından sızacak detaylar ve İran'ın nükleer başmüzakerecisi Ali Bakıri Keni'nin yapacağı olası açıklamalar, önümüzdeki saatlerin takip edilecek ana başlıkları. Enerji piyasaları ise Hürmüz Boğazı'ndaki durumun netleşmesini bekliyor. Trump'ın tek taraflı duyurusunun diplomatik bir gerçekliğe dönüşüp dönüşmeyeceği, yalnızca Ortadoğu'nun değil, küresel nükleer silahsızlanma rejiminin de kaderini etkileyecek.