İran müzakere heyeti İsviçre: Hürmüz gerilimi gölgesinde kritik Cenevre diplomasisi

Ne oldu?

İran müzakere heyeti İsviçre, Tahran yönetiminin ABD’nin nükleer anlaşma kapsamındaki taahhütlerini denetlemek ve karşılıklı yükümlülükleri görüşmek üzere görevlendirdiği diplomatik bir ekiptir. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, heyetin Cenevre’ye ulaştığını resmen açıkladı. Bekayi, bu ziyaretin daha önce planlanan ancak taraflar arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle ertelenen bir imza töreninin ardından gerçekleştiğine dikkat çekti. İran devlet medyası, heyetin MINAB 168 sefer sayılı uçakla İsviçre’ye indiğini duyururken, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’in de eş zamanlı olarak bölgeye hareket etmesi diplomasi trafiğini yoğunlaştırdı. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif’in de Cenevre’de bulunması, görüşmelerin çok taraflı bir zemine kayabileceğinin sinyalini veriyor.

Neden gündemde?

Bu diplomatik temas, iki kritik gelişmeyle aynı ana denk geldi. Birincisi, Hürmüz Boğazı’nın yeniden gemi trafiğine kapatıldığına dair iddiaların uluslararası basında geniş yer bulması. İran’ın, ABD’nin taahhütlerini ihlal ettiği ve İsrail’in Lübnan’daki ateşkesi deldiği gerekçesiyle boğazda denetimleri sıkılaştırdığı öne sürülüyor. İkincisi, nükleer müzakerelerin çıkmaza girmesiyle birlikte Tahran’ın uranyum zenginleştirme seviyesini artırması Batılı başkentlerde alarm zillerinin çalmasına yol açtı. İran tarafı, ABD’nin yaptırımları kaldırma sözünü tutmadığını, bu nedenle kendi yükümlülüklerini askıya aldığını savunuyor. Cenevre’deki görüşmeler, kopma noktasına gelen bu süreçte tarafların ortak bir dil arayıp aramadığını test edecek. Ayrıca bölgesel aktörlerin de masada olması, meselenin yalnızca İran-ABD hattında değil, daha geniş bir jeopolitik denklemde ele alındığını gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

İran heyetinde kimlerin yer aldığı henüz tam olarak açıklanmadı; ancak Dışişleri Bakanlığı ve nükleer enerji kurumundan üst düzey isimlerin bulunduğu bildiriliyor. ABD kanadından ise Başkan Yardımcısı Vance’in yanı sıra Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin Cenevre’de olması bekleniyor. İran Dışişleri Sözcüsü Bekayi, heyetin görevinin yalnızca ABD’nin taahhütlerini denetlemek değil, aynı zamanda İran’ın talep ettiği yaptırım kaldırma takvimini netleştirmek olduğunu vurguladı. Öte yandan Hürmüz Boğazı’ndaki durum hakkında çelişkili haberler geliyor: Bazı kaynaklar boğazın tamamen kapatıldığını öne sürerken, diğerleri bunun belirli saatlerde uygulanan bir denetim olduğunu iddia ediyor. Bu belirsizlik, küresel enerji piyasalarında tedirginliğe yol açmış durumda. İran’ın daha önce de boğazı bir müzakere kozu olarak kullandığı biliniyor; bu nedenle Cenevre görüşmelerinin seyri, petrol tankerlerinin geçiş rotası üzerinde doğrudan etkili olabilir.

Sırada ne var?

Görüşmelerin ilk turunda tarafların pozisyonlarını netleştirmesi ve olası bir yol haritası üzerinde çalışması bekleniyor. İran, öncelikli olarak yaptırımların hafifletilmesini ve dondurulan varlıklarının serbest bırakılmasını talep ediyor. ABD ise nükleer programın uluslararası denetime açılması ve bölgesel askeri faaliyetlerin sınırlandırılması konusunda somut adımlar istiyor. Eğer Cenevre’den yapıcı bir mesaj çıkmazsa, Hürmüz Boğazı’ndaki gerilimin tırmanması ve enerji fiyatlarında sert dalgalanmalar yaşanması kuvvetle muhtemel. Bölge ülkelerinin ve Avrupa Birliği’nin arabuluculuk çabaları devam ederken, Pakistan Başbakanı Şerif’in Cenevre’deki varlığı da İslam İşbirliği Teşkilatı çerçevesinde bir girişimin habercisi olabilir. Önümüzdeki 48 saat, hem diplomasi koridorlarında hem de Basra Körfezi sularında belirleyici olacak.