İran'ın dondurulmuş varlıkları: Yaptırımların çözülmesi ve bölgesel dengelere etkisi

Ne oldu?

İran'ın dondurulmuş varlıkları, ülkeye uygulanan uluslararası yaptırımlar nedeniyle başta Güney Kore, Irak ve Japonya olmak üzere çeşitli ülkelerdeki banka hesaplarında bloke edilen milyarlarca dolarlık petrol geliri ve merkez bankası rezervidir. Son olarak ABD ile İran arasında Lübnan ve yaptırımların hafifletilmesi gündemiyle başlayan görüşmelerde, bu varlıkların belirli koşullar altında serbest bırakılması seçeneği masaya yatırıldı. İranlı yetkililer, söz konusu görüşmelerde dondurulmuş varlıklar ve bazı yaptırımların geçici olarak kaldırılması konularının ele alındığını doğruladı.

Neden gündemde?

Konunun yeniden ısınmasının birkaç temel sebebi var. Birincisi, İran ekonomisi üzerindeki baskıyı hafifletme potansiyeli. Toplamda 100 milyar doları bulabileceği tahmin edilen bu fonlar, İran'ın gayrisafi yurt içi hasılasının önemli bir bölümüne denk geliyor ve yüksek enflasyon ile değer kaybeden ulusal para birimi karşısında adeta bir can simidi olarak görülüyor. İkincisi, diplomatik sürecin seyri. Özellikle Irak'ta tutulan yaklaşık 10 milyar dolarlık İran kaynağının akıbeti, iki ülke arasındaki enerji ve ticaret ilişkilerini doğrudan etkiliyor. Irak, elektrik ithalatı nedeniyle İran'a olan borcunu bu bloke hesaplara yatırmış durumda. Son olarak, İran'ın Lübnan gibi bölgesel krizlerdeki rolü ile nükleer anlaşma müzakereleri arasındaki bağlantı, varlıkların serbest bırakılmasını jeopolitik bir pazarlık unsuru haline getiriyor. ABD basınında çıkan bazı haberlere göre Washington yönetiminin varlıkların koşulsuz iadesine henüz sıcak bakmadığı belirtiliyor.

Bilinmesi gerekenler

İran'ın dondurulmuş varlıkları denildiğinde tek bir hesap veya ülkeden söz edilmiyor. Bu varlıklar ağırlıklı olarak petrol ve gaz ihracatından elde edilen ancak yaptırımlar yüzünden transfer edilemeyen gelirlerden oluşuyor. Bloke fonların tutulduğu ülkeler ve tahmini miktarlar şöyle: Güney Kore'de 7-8 milyar dolar, Irak'ta yaklaşık 10 milyar dolar ve Japonya'da da ciddi bir meblağ bulunuyor. Bu fonların serbest bırakılması için genellikle İsviçre merkezli bir kanal veya Katar gibi arabulucu ülkeler üzerinden, paranın yalnızca insani yardım, gıda ve ilaç gibi yaptırım dışı malların alımında kullanılmasını denetleyen mekanizmalar kurulması talep ediliyor. 2019'da Trump yönetimiyle zirveye çıkan 'maksimum baskı' politikası, İran'ın küresel finans sistemine erişimini neredeyse tamamen kesmişti.

Sırada ne var?

Görüşmelerin seyri, ABD'deki iç siyasi dinamiklere ve İran'ın nükleer programına ilişkin Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ile yürüttüğü iş birliğine bağlı olacak. İran medyası, müzakerelerde bir 'geçici anlaşma' formülü üzerinde durulduğunu aktarıyor. Buna göre İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini dondurması veya yavaşlatması karşılığında, bloke varlıkların bir kısmı serbest bırakılabilir. Ancak Tahran yönetimi, kalıcı bir çözüm için tüm yaptırımların kaldırılması gerektiğinde ısrar ediyor. Kısa vadede en somut adımın, Irak'taki elektrik borcu temalı fonların kontrollü bir şekilde İran'ın insani ihtiyaçları için kullanılmasına izin verilmesi bekleniyor. Öte yandan, İsrail ve Körfez ülkelerinin bu çözülmeye nasıl tepki vereceği, sürecin önündeki bir diğer büyük belirsizlik olarak duruyor.