İran fonları: ABD-Katar arasında yeni mekanizma iddiası ne anlama geliyor?

Ne oldu?

İran fonları, İran’ın başta Asya ve Orta Doğu ülkeleri olmak üzere yabancı bankalarda tutulan ancak ABD yaptırımları sebebiyle dondurulmuş milyarlarca dolarlık döviz varlığıdır. Son günlerde Wall Street Journal (WSJ) ve uluslararası haber ajanslarında yer alan haberlere göre, ABD ve Katar, İran’ın bu bloke fonlarının belirli mekanizmalar çerçevesinde serbest bırakılması ve harcanması üzerine bir çalışma yürütüyor. İddia edilen plan, fonların İran’a doğrudan nakit olarak aktarılması yerine, insani ihtiyaçlar ve gıda gibi alanlarda kullanılmak üzere Katar’daki hesaplarda denetime tabi tutulmasını öngörüyor. Beyaz Saray tarafında yapılan bazı açıklamalarda, İran’ın mutabakata uyması halinde fonların açılabileceği belirtilse de, henüz resmi ve sonuçlanmış bir anlaşma teyit edilmiş değil.

Neden gündemde?

Bu konu, yalnızca bir finans mekanizmasından ibaret değil. İran’ın dondurulmuş fonlarının serbest bırakılması, aynı anda üç kritik alanı etkileyen bir başlık olarak öne çıkıyor. Birincisi, Ortadoğu’daki jeopolitik dengeler. İran ile İsrail arasındaki gerilimin tırmandığı dönemlerde, Tahran’a akacak her türlü finansal kaynak doğrudan güvenlik ekseninde tartışılıyor. İkincisi, küresel finans piyasaları. İran geriliminin arttığı dönemlerde petrol, altın ve emtia fonlarına ciddi para girişi oluyor. Son verilere göre, bölgesel savaş endişelerinin yoğunlaştığı haftalarda para piyasası fonlarına on milyarlarca dolarlık hareketlilik kaydedildi. Üçüncüsü ise Türkiye’nin enerji ve dış politika gündemi. İran ile ekonomik ilişkileri yoğun olan Türkiye, bu fonların serbest kalması durumunda ticaret ve enerji transferi açısından doğrudan etkilenen ülkelerin başında geliyor. Katar’ın arabuluculuktaki merkezi rolü, Ankara-Körfez hattındaki iş birliğini de gündeme taşıyor.

Bilinmesi gerekenler

İran fonları etrafında dönen tartışmalarda rakamlar sıklıkla abartılabiliyor veya yanlış bağlamda sunulabiliyor. İddia edilen 300 milyar dolarlık toplam varlıktan söz edilse de, bunların büyük bölümü tamamen erişilemez durumda. Serbest bırakılması planlanan miktar genellikle daha sınırlı ve denetime tabi. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’ın da işaret ettiği gibi, fonların açılması İran’ın nükleer program başta olmak üzere mutabakat şartlarına uymasına sıkı sıkıya bağlı. Ayrıca, dondurulmuş fonların büyük kısmı Güney Kore, Japonya ve Irak gibi ülkelerde bulunuyor. Irak’taki fonlardan yapılan ödemeler zaten belirli bir takas mekanizmasıyla elektrik ve gaz alımlarında kullanılıyor. Katar’ın dahil olduğu yeni plan, bu mekanizmanın daha sıkı bir mali izleme altında genişletilmesi anlamına gelebilir.

Sırada ne var?

Önümüzdeki dönemde iki senaryo masada olacak. İlk senaryoda, Viyana görüşmeleri veya Umman arabuluculuğundaki dolaylı ABD-İran temaslarının ilerlemesiyle, fonların küçük dilimler halinde insani amaçlarla serbest bırakıldığını görebiliriz. Bu, İran ekonomisinde kısmi bir rahatlama yaratırken bölgesel gerilimi de düşürebilir. İkinci senaryoda ise, İran’daki iç siyasi dinamikler veya İsrail’in güçlü muhalefeti nedeniyle süreç tıkanabilir. Türkiye açısından izlenmesi gereken en kritik nokta, Katar-Tahran hattındaki fon hareketliliğinin enerji fiyatlarına ve ticari koridorlara yansıması olacak. Özellikle İran’a yönelik ihracatta artış potansiyeli taşıyan Türk şirketleri için bu mali mekanizmanın detayları büyük önem arz ediyor.