İran'dan Hürmüz Boğazı'nda tek taraflı rota dayatması: Küresel enerji trafiği için yeni kriz kapıda mı?

Ne oldu?

Hürmüz Boğazı geçişi, İran'ın devrim muhafızlarına bağlı deniz kuvvetlerinin geçtiğimiz günlerde yayımladığı yeni bir genelgeyle gündemin zirvesine oturdu. Tahran yönetimi, stratejik su yolunda seyir güvenliğinin sağlanabilmesi için gemilerin yalnızca İran tarafından belirlenen güzergahı kullanması gerektiğini ilan etti. Buna uymayan gemilerin güvenliğinin garanti edilmeyeceği mesajı verildi. Açıklama, Bloomberg HT'nin de aralarında bulunduğu uluslararası finans medyasında “Hürmüz Boğazı’nda güvenli geçiş için tek rota, İran’ın belirlediği güzergahtır” başlığıyla yer buldu. Gelişme, bölgede zaten yüksek olan tansiyonu daha da artırdı.

Neden gündemde?

Bu çıkış, sadece diplomatik bir restleşme olmanın ötesinde, küresel enerji güvenliğini doğrudan tehdit eden bir hamle. Dünya deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık üçte biri ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. İran'ın geçiş güzergahını tek taraflı belirleme ve uymayan gemilere yönelik örtülü tehdidi, aslında bir süredir devam eden zincirleme olayların son halkası. ABD basınında yer alan, İran’ın boğaz yakınlarında iki ticari gemiyi füzelerle vurduğuna dair iddialar ve İran’ın geçiş için bir tür “ücret” veya kontrol mekanizması talep edebileceği tartışmaları gerilimi körüklüyor. Hürriyet gazetesinde yer alan analizlerde de bu durumun yeni bir savaş korkusunu tetiklediği ve gemi trafiğini tehdit altına soktuğuna dikkat çekiliyor.

Bilinmesi gerekenler

Hürmüz Boğazı, İran ile Umman arasında yer alan ve Basra Körfezi'ni Hint Okyanusu'na bağlayan, en dar noktasında yaklaşık 33 kilometre genişliğinde bir su yolu. Uluslararası Deniz Hukuku’na göre boğazdan transit geçiş serbest. Tahran'ın bu hamlesi, hukuki statüyü fiili bir denetime dönüştürme girişimi olarak okunuyor. Forbes Türkiye'nin irdelediği “İran Hürmüz’de geçiş ücreti istiyor” başlıklı haberler, Mısır’ın Süveyş Kanalı’nda uyguladığı egemenlik hakkı ile İran’ın boğaz üzerinde benzer bir model yaratma arzusunu masaya yatırıyor. Ancak temel fark şu: Süveyş Kanalı, Mısır’ın kendi topraklarında kazılmış yapay bir su yoludur. Hürmüz Boğazı ise iki ülkenin kara suları arasından geçen uluslararası bir geçiş güzergahıdır. ABD 5. Filosu’nun bölgedeki varlığı ve geçmişte yaşanan tanker savaşları göz önüne alındığında, herhangi bir yanlış anlaşılmanın sıcak çatışmaya evrilme riski yüksek.

Sırada ne var?

Gözler şimdi İran'ın bu söylemini ne kadar uygulamaya koyabileceğine ve Batılı güçlerin tutumuna çevrilmiş durumda. Washington yönetiminin, deniz ticaretinin serbest akışını sağlamak için bölgedeki askeri angajman kurallarını yeniden gözden geçirebileceği ve müttefikleriyle yeni bir deniz güvenliği misyonu oluşturabileceği konuşuluyor. BBC'nin aktardığına göre, ABD-İran gerilimindeki son tırmanış, nükleer müzakerelerin gölgesinde ilerliyor. Kısa vadede petrol fiyatlarında yukarı yönlü sert bir baskı gözlemlenebilir. Orta vadede ise büyük taşımacılık şirketlerinin güzergah değişikliği ve sigorta maliyetlerindeki astronomik artışlar lojistik sektörünü zora sokabilir. İran'ın bu hamlesinin blöf mü yoksa yeni bir fiili durum yaratma stratejisi mi olduğu, önümüzdeki birkaç hafta içinde, bölgeden geçen ilk ticari gemilere nasıl muamele edileceğiyle netleşecek.