İran'dan ABD'ye 'mutabakat ihlali' suçlaması: Hürmüz'de kritik eşik

Ne oldu?

İran ABD mutabakat ihlali, 17 Haziran 2026'da İsviçre'nin Bürgenstock kasabasında imzalanan ve ABD ile İran arasında savaşı sonlandırmayı hedefleyen 14 maddelik Mutabakat Zaptı'nın, Washington yönetiminin son haftalardaki askeri hamleleri nedeniyle geçerliliğini yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalmasıdır. Tahran yönetimi, özellikle İsrail'in Güney Lübnan'daki saldırıları ve ABD'nin bölgedeki hava operasyonlarını, mutabakatın birinci maddesinin "açık ihlali" olarak nitelendiriyor. İran lideri Ayetullah Ali Hamaney'in üst düzey bir danışmanı tarafından yapılan yazılı açıklamada, ABD tarafına "mutabakatın ruhuna ve lafzına sadık kalınması" yönünde net bir uyarıda bulunuldu.

Neden gündemde?

Konunun sıcaklığını korumasının birkaç temel sebebi var. İlk olarak, mutabakat henüz çok taze; imzalanmasının üzerinden bir yıldan az bir süre geçti. Anlaşma, İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında ABD'nin deniz ablukasını kısmen kaldırmasını ve Hürmüz Boğazı'ndan kısıtlamasız geçişi garanti altına alıyordu. İran Dışişleri Bakanlığı, muhtıranın imzalanmasından önce deniz ablukasının zaten kısmen gevşetildiğini belirtmişti. Şimdi ise Tahran, ABD ve İsrail'in son saldırılarını gerekçe göstererek Hürmüz Boğazı konusunda sessizliğini bozdu. Stratejik su yolundan geçiş rejiminin yeniden sorgulanabilir hale gelmesi, küresel enerji piyasalarında tedirginlik yaratıyor. Milliyet gazetesinin "Tansiyon yükseliyor" başlığıyla duyurduğu gelişme, iki ülke arasındaki kırılgan dengenin her an bozulabileceğini gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

Taraflar arasındaki gerilimi anlamak için mutabakatın çerçevesine bakmak şart. 14 maddelik belge, İran'ın hiçbir koşulda nükleer silah edinmeyeceğine dair taahhüdünü içeriyor ve nükleer tesislerdeki denetimlerin kapsamını genişletiyordu. Buna karşılık ABD, Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'ndaki askeri varlığını hafifletmeyi ve İran'a yönelik bazı ekonomik yaptırımları kaldırmayı taahhüt etmişti. Ancak İran medyası, İsrail'in Güney Lübnan'daki operasyonlarının ABD'nin onayı ve istihbarat desteğiyle yürütüldüğünü öne sürüyor. Tr724'ün aktardığına göre Tahran, bu saldırıları "ABD'nin misilleme operasyonu" olarak değerlendiriyor ve mutabakatın birinci maddesinde yer alan "kuvvet kullanımından kaçınma" ilkesinin ihlal edildiğini savunuyor. Anlaşma metninde Hürmüz'den geçiş ücreti alınmayacağı maddesi de bulunuyordu. Şimdi İran tarafının bu geçişleri yeniden sorgulamaya başlaması, petrol fiyatlarında ani sıçramalara yol açabilecek bir risk unsuru olarak görülüyor. BBC Türkçe'nin daha önceki analizinde vurguladığı gibi, mutabakat Tahran sokaklarında başlangıçta temkinli bir iyimserlik yaratmıştı; fakat şimdi sokaktaki hava yerini yeniden belirsizliğe bırakmış durumda.

Sırada ne var?

Kısa vadede diplomatik kanalların hareketlenmesi bekleniyor. İran'ın, İsviçre üzerinden yürüyen mesaj trafiğinde ABD'den yazılı bir güvence talep ettiği iddia ediliyor; ancak bu henüz resmi olarak teyit edilmiş değil. Washington cephesinden ise şimdilik doğrudan bir cevap gelmedi. Orta vadede en kritik gösterge, Hürmüz Boğazı'ndaki İran devriyelerinin tavrı olacak. Tahran, anlaşmayı tamamen rafa kaldırmak yerine şimdilik "ihlal" tespitini masada tutarak el yükseltiyor. Uzmanlar, mutabakatın teknik olarak yürürlükte kalabileceğini fakat güven bunalımı nedeniyle uygulanabilirliğinin ciddi şekilde sorgulanacağını belirtiyor. Özellikle İsrail-Lübnan sınırındaki hareketliliğin seyri, İran'ın atacağı sonraki adımların belirleyicisi konumunda. Tüm bu gelişmeler, Haziran 2026'da varılan mutabakatın bölgesel barışı ne kadar kalıcı kılabileceği sorusunu yeniden gündemin üst sıralarına taşıyor.

---

Bu yazı, kaynak materyalde yer alan bilgilerin sentezlenmesiyle oluşturulmuştur. Bazı gelişmelerde resmi teyit süreci devam etmektedir; kesinleşmemiş iddialar haber metninde açıkça belirtilmiştir.