İran-ABD nükleer anlaşma görüşmeleri: 'Ne için savaşılacaktı' sorusu yeniden masada

Ne oldu?

İran-ABD nükleer anlaşma, iki ülke arasında yürütülen üst düzey müzakereler sonucunda varılan bir mutabakat zaptıdır. Anlaşma, İran'ın nükleer programının geleceğini ve buna bağlı olarak uygulanan ekonomik yaptırımların kısmen hafifletilmesini düzenliyor. BBC'nin aktardığına göre mutabakat, ABD'nin İran'a uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurma şartı içeren teklifine, İran'ın 'kırmızı çizgilerini' aşmayacak bir çerçevede yanıt vermesiyle şekillendi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, anlaşma taslağının birkaç gün içinde sunulacağını ve sürecin hızlıca sonuçlanabileceğini belirtti. Anlaşma, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) İran'ın nükleer tesislerine erişimini güvence altına alırken, Tahran'ın dondurulmuş finansal varlıklarının serbest bırakılması için 60 günlük teknik görüşme takvimi oluşturdu.

Neden gündemde?

Mutabakat zaptı, özellikle İsrail-İran geriliminin sıcak çatışmaya dönüşme ihtimalinin tartışıldığı bir dönemde geldi. Hürriyet’in ‘Trump savaşın altında kaldı’ başlığıyla duyurduğu gelişme, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik sert askeri söylemlerinin ardından diplomatik çözümü tercih etmesi olarak yorumlandı. BBC'nin analizinde vurgulanan ‘Ne için savaşıldığı sorusu’ ise anlaşmanın en kritik boyutunu ortaya koyuyor: On yıllardır askeri müdahale tehditleriyle çözülmeye çalışılan nükleer kriz, diplomasiyle raftan indiriliyor. Bu durum, bölgede savaş beklentisini fiyatlayan enerji piyasalarından savunma sanayisine kadar pek çok dinamiği değiştirme potansiyeli taşıyor. Ayrıca Türkiye, İran’ın komşusu ve enerji tedarikinde önemli bir ortak olarak anlaşmanın ekonomik ve jeopolitik sonuçlarını yakından izliyor.

Bilinmesi gerekenler

Tarafların masadaki kazanımları farklı. İran için en büyük kazanım, dondurulmuş milyarlarca dolarlık varlığın uluslararası bankacılık sistemine dönme ihtimali. ABD ise İran’ın yüzde 60 saflığa ulaşan uranyum zenginleştirme kapasitesini durdurmayı ve nükleer silah eşiğinden uzaklaştırmayı hedefliyor. Anlaşmanın en kırılgan noktası denetim mekanizması. 2015 nükleer anlaşmasından ders alan ABD, bu kez IAEA’ya anlık denetim yetkisi verilmesini talep ediyor. İran ise ‘ulusal güvenlik hassasiyetleri’ gerekçesiyle bazı askeri tesislere erişim konusunda çekince koyuyor. Medyascope’un analizine göre süreci zora sokabilecek diğer unsur, ABD Kongresi’ndeki İran karşıtı kanadın mutabakatı yetersiz bulması. Yeni Asya’nın haberine yansıyan bölgesel tepkiler ise özellikle İsrail’in anlaşmaya mesafeli durduğunu, Suudi Arabistan’ın temkinli iyimserlik sergilediğini gösteriyor.

Sırada ne var?

60 günlük teknik müzakere penceresi, anlaşmanın uygulanabilirliğinin test edileceği kritik eşik. İran’ın nükleer altyapıyı sökme değil dondurma taahhüdü verdiği belirtilirken, IAEA denetçilerinin sahaya ne zaman gireceği henüz net değil. Diplomatik kaynaklar, mutabakatın tam teşekküllü bir anlaşmaya dönüşmesinin 2026 sonbaharını bulabileceğini ancak İran tarafının ‘hızlı sonuç’ vurgusunun takvimi öne çekebileceğini belirtiyor. Türkiye açısından bakıldığında, İran’a yönelik enerji yaptırımlarının hafiflemesi doğalgazda tedarik çeşitliliğini artırabilir. Ancak uzmanlar, anlaşma tam olarak yürürlüğe girene kadar piyasalarda fiyatlamanın temkinli seyredeceğini, Tahran’ın geçmişteki uyum sorunlarının güven bunalımı yaratabileceğini vurguluyor. Önümüzdeki haftalarda Viyana’da başlaması beklenen teknik görüşmeler, mutabakatın kağıt üzerinde mi kalacağını yoksa bölgede yeni bir dönemi mi başlatacağını belirleyecek.