İran-ABD müzakereleri nedir? İsviçre'deki kritik görüşme neden iptal edildi?

Ne oldu?

İran-ABD müzakereleri, Washington ve Tahran arasında aylardır düşük yoğunluklu sürdürülen diplomasi trafiğinin kritik bir eşiğe ulaştığı noktada beklenmedik bir darbeyle karşılaştı. İsviçre’nin ev sahipliğinde gerçekleşmesi planlanan ve özellikle İran’ın nükleer programı ile bölgesel gerilimleri masaya yatırması beklenen görüşme son anda iptal edildi. Haber, ilk olarak BloombergHT tarafından küresel piyasalara yansıdı ve özellikle enerji arzına duyarlı jeopolitik risklerin aniden yukarı doğru fırlamasına neden oldu. Görüşmenin iptal gerekçesine dair ilk saatlerde resmi bir açıklama gelmezken, diplomasi kulislerinde İran tarafının masaya oturmak için öne sürdüğü ön koşullarda anlaşmazlık yaşandığı konuşuluyor.

Bu iptal, Umman ve Katar’da yürütülen arabuluculuk çabalarının gölgesinde gelişen İsviçre kanalının tıkanması anlamına geliyor. Donald Trump yönetiminin ‘maksimum baskı’ politikasını yeniden devreye alması ve İran’ın uranyum zenginleştirme oranını Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) kırmızı çizgilerine yaklaştırması, zaten pamuk ipliğine bağlı sürecin daha başlamadan çökmesine yol açtı. Taraflar birbirini suçlarken, ABD Dışişleri Bakanlığı sessizliğini koruyor; İran ise ‘esas duruşumuz belli, önce yaptırımların kalktığını görelim’ söylemini yineliyor.

Neden gündemde?

Konunun gündemin ilk sıralarına yerleşmesinin üç temel dinamiği var. Birincisi, enerji arz güvenliği. Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol trafiğinin her an bir krizle kesintiye uğrama ihtimali, müzakereler iptal olur olmaz brent petrol fiyatlarında ani dalgalanmalara yol açtı. Küresel piyasalar, İran’ın ham petrol ihracatının yaptırımlar nedeniyle daha da daralmasından ve olası bir askeri tırmanışın sigorta maliyetlerini patlatmasından çekiniyor.

İkinci olarak, İsrail faktörü ve Lübnan cephesindeki hareketlilik. Diplomatik kanallar tıkandıkça, İran’ın vekil güçler üzerinden sahada alan açma stratejisi Batı başkentlerinde alarma neden oluyor. Üçüncü ve belki de en acil başlık ise İran’ın nükleer eşik ülkesi olma yolunda hızla ilerlemesi. UAEA raporları Tahran’ın silah düzeyinde zenginleştirme yapabilecek stoklara ulaştığını söylüyor. Bu tablo, müzakerelerin iptalini sıradan bir diplomatik pürüz olmaktan çıkarıp küresel bir güvenlik meselesine dönüştürüyor. Türkiye ise coğrafi yakınlığı ve enerji koridoru olma vasfıyla süreci en yakından izleyen aktörler arasında yer alıyor.

Bilinmesi gerekenler

İptal edilen görüşme, aslında 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı’na (KOEP) alternatif bir çerçeve arayışının parçasıydı. ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesinden bu yana İran nükleer takvimini hızlandırdı. Bugün gelinen noktada Tahran’ın elinde yüzde 60 saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stoku bulunuyor. Bu oran, nükleer silah eşiği kabul edilen yüzde 90’a haftalar mesafede bir seviye.

ABD cephesi ise Kasım 2024 başkanlık seçimleri öncesinde Joe Biden yönetiminin elini zayıflatan bir kongre direnciyle karşı karşıya. Cumhuriyetçiler, İran’a verilecek en ufak tavizin Ortadoğu’daki müttefikleri tehlikeye atacağını savunuyor. İran’da da reformist kanadın beklentilerinin aksine muhafazakar yargı ve Devrim Muhafızları Ordusu’nun diplomatik açılımlara mesafeli durduğu biliniyor. Görüşmenin iptalinde İran iç siyasetindeki bu güç dengesinin de rol oynadığı değerlendiriliyor. Sonuç olarak ortaya çıkan tablo, diplomatik çözüm penceresinin hızla kapandığına işaret ediyor.

Sırada ne var?

Masada kalan en olası senaryo, Umman ve Katar üzerinden yürüyen dolaylı görüşmelerin hız kazanması. Avrupa Birliği Dış İlişkiler Servisi’nin devreye girerek yeni bir format oluşturma gayreti içinde olduğu öne sürülüyor. Ancak mevcut güven bunalımı aşılmazsa, UAEA Yönetim Kurulu’nun İran’ı Konsey’e sevk etme ihtimali masada. Bu adım, ekonomik yaptırımların genişlemesi ve İran’ın uluslararası sistemden daha da dışlanmasıyla sonuçlanabilir.

Türkiye açısından bakıldığında, Ankara’nın komşu İran ile ilişkileri ve enerji tedarik zincirindeki kritik rolü müzakerelerin seyrine doğrudan bağlı. Olası bir askeri çatışma senaryosu sınır güvenliğinden turizme kadar birçok alanda başlık yaratacaktır. Önümüzdeki günlerde küresel piyasaların rotasını, Washington ve Tahran’dan gelecek yeni sinyaller belirleyecek. Şu an için her iki başkentten de ‘müzakereye hazırız’ mesajı gelmiyor; bu durum, risk primlerinin bir süre daha yüksek seyredeceğini gösteriyor.