Hamaney ABD mutabakat uyarısı: Tahran'dan Hürmüz Boğazı çıkışı

Ne oldu?

Hamaney ABD mutabakat uyarısı, İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in üst düzey bir danışmanının, Washington yönetimini iki ülke arasında varılan mutabakat zaptının kritik maddelerini çiğnemekle itham etmesidir. Danışmana dayandırılan açıklamada, ABD'nin bölgedeki vekil güçlerine verdiği desteğin Hürmüz Boğazı'nda gerginlik oluşturduğu ve mutabakat zaptının özellikle 1. ve 5. Maddesi'nin ihlal edildiği öne sürüldü. Tahran, bu ihlale karşılık olarak 'hızlı ve ezici' bir yanıt verileceğini duyurdu. Uyarı, İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf'ın İsrail'in Lübnan'a saldırılarının sürmesi halinde müzakerelerin durabileceği yönündeki açıklamasıyla aynı günlere denk geldi. AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ise eş zamanlı olarak Orta Doğu'da barış mesajı vererek tarafları itidale çağırdı.

Neden gündemde?

Bu uyarı, zaten kırılgan olan Orta Doğu dengelerini yeniden sarstı. Hürmüz Boğazı, küresel petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği hayati bir su yolu. Tahran'ın bu boğazda gerginlik oluştuğuna dair yaptığı atıf, enerji piyasalarında ve bölgesel güvenlik hesaplarında doğrudan karşılık buluyor. Ayrıca mutabakat zaptına yönelik bu açık itham, İran içinde reformist Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın imzaya sıcak baktığı belirtilen diplomatik sürecin, muhafazakar kanat nezdinde ne kadar kırılgan olduğunu gözler önüne seriyor. ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth'in mart ayında yaptığı ve İran lideri Hamaney'in 'yaralı' olduğunu ima eden açıklamanın ardından gelen bu uyarı, iki ülke arasındaki iletişim kanallarının sağlığına dair ciddi soru işaretleri doğuruyor. İran'ın Amerikan cinayetlerini yargıya taşıma girişimiyle eş zamanlı gelişen bu olaylar, ikili ilişkilerin çok cepheli bir baskı altında olduğunu gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

Olayın merkezinde yer alan mutabakat zaptı, İran ve ABD arasında belli başlı gerilim alanlarını yönetmek üzere varılmış, bağlayıcılığı tartışmalı bir metin olarak biliniyor. Danışmanın açıklamasına göre bu zaptın 1. Maddesi, iki ülkenin birbirinin ulusal güvenliğine yönelik doğrudan veya dolaylı eylemlerden kaçınmasını öngörürken; 5. Madde, stratejik su yollarının güvenliğinin ortak çıkar olduğunu ve bunlara yönelik provokatif adımların atılmamasını şart koşuyor. Tahran, ABD'nin bölgedeki vekil güçlere verdiği desteğin bu maddelerin ruhuna ve lafzına aykırı olduğunu iddia ediyor. İran Meclis Başkanı Kalibaf'ın eş zamanlı olarak 'İsrail'in Lübnan'a saldırıları sona ermezse müzakereler durabilir' çıkışı yapması, Tahran'ın Amerikan müttefikleriyle olan gerilimi de bu diplomatik sürecin parçası olarak okuduğunu ortaya koyuyor. Öte yandan AB Komisyonu Başkanı von der Leyen'in barış mesajı, Avrupa tarafının da gelişmeleri endişeyle izlediğini göstermekte.

Sırada ne var?

Tahran'dan yükselen 'ezici karşılık' tehdidinin ne şekilde somutlaşacağı merak konusu. Bu karşılığın askeri bir hamleden ziyade, mutabakat zaptının diplomatik olarak rafa kaldırılması, Hürmüz Boğazı'nda deniz tatbikatlarının sıklaştırılması veya nükleer programda yeni bir aşamaya geçilmesi gibi adımlarla sınırlı kalması beklenebilir. Washington cephesinden konuya ilişkin henüz resmi bir yanıt gelmemiş olması dikkat çekiyor. Diplomatlar, İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın mutabakat zaptını imzalayabileceğine dair daha önce verilen sinyallerin, bu uyarı ile birlikte nasıl bir seyir izleyeceğini yakından takip ediyor. Enerji piyasaları ise Hürmüz Boğazı'ndaki söylem sertliğini fiyatlamaya başladı bile. İsrail-Lübnan hattındaki gelişmeler de bu denklemin önemli bir değişkeni olmaya devam edecek.