Fransa-Fas hattında yükselen tansiyon: Batı Sahra krizi iki ülkeyi karşı karşıya getirdi

Ne oldu?

Fransa ve Fas arasındaki diplomatik ilişkiler, özellikle Batı Sahra ihtilafı ve konsolosluk meseleleri nedeniyle son yılların en kritik dönemecine girdi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron yönetimi, tartışmalı Batı Sahra bölgesinde Fas'ın sunduğu özerklik planını en ciddi çözüm yolu olarak gördüğünü resmen ilan etti. Bu açıklama, Fas'ın Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddialarına verilen en üst düzey Avrupa desteği olarak kayıtlara geçti. Karar, bölgede Fas'tan bağımsız bir devlet kurulmasını savunan Polisario Cephesi ve bu cephenin en büyük destekçisi olan Cezayir ile ilişkileri anında gerdi. Öte yandan, iki ülke arasında 2021 yılında patlak veren ve Fas'a uygulanan vize kısıtlamalarıyla zirve yapan konsolosluk krizinin de yavaş yavaş çözülme sinyalleri verdiği, yapılan karşılıklı ziyaretlerle teyit ediliyor.

Neden gündemde?

Konu, Türkiye'de ve bölgede özellikle Kuzey Afrika'daki stratejik dengeleri yakından takip edenler için birden fazla başlıkta önem taşıyor. İlk olarak, Fransa'nın Fas lehine net bir tavır alması, Akdeniz ve Sahel bölgesindeki jeopolitik fay hatlarını doğrudan etkiliyor. Cezayir, bu kararın hemen ardından Paris Büyükelçisini geri çekme kararı alırken, enerji arz güvenliği ve terörle mücadele gibi alanlarda Fransa ile olan iş birliğini askıya alma sinyali verdi. Bu durum, Avrupa'nın Cezayir doğalgazına olan bağımlılığı düşünüldüğünde enerji piyasalarında da dalgalanma yaratma potansiyeline sahip. İkincil olarak, ikili ilişkilerdeki bu yakınlaşma, Fransa'nın uzun süredir eleştirildiği Afrika'daki sömürgeci geçmiş hesaplaşması ve yeni nüfuz mücadelesi bağlamında okunuyor. Fas ile normalleşme, aynı zamanda Fransa sokaklarındaki Kuzey Afrika kökenli diasporayı ve iki ülke arasındaki ekonomik bağımlılığı derinden şekillendiriyor. Rabat ve Paris arasındaki bu flaş yakınlaşma, özellikle 2023 Maraş depreminin ardından yaşanan insani kriz sırasındaki diplomatik soğukluğun yerini nasıl hızlı bir sıcaklığa bıraktığını gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

Fransa ve Fas arasındaki ipler, 2021 yazında Fransız basınında Fas'ın üst düzey isimlerinin Pegasus casus yazılımıyla izlendiğine dair haberler ve akabinde Fransa'nın Fas'a uyguladığı sert vize kısıtlamasıyla kopma noktasına gelmişti. Uzun süreli bu sessiz kriz, Fas'ın Afrika ve Arap dünyasındaki diplomatik ağırlığını kullanarak Fransa'yı izole etme çabalarına sahne oldu. Normalleşme ise büyük ölçüde Batı Sahra kartının oynanmasıyla gerçekleşti. Fransa'nın desteği, eski sömürge gücü İspanya'nın 2022'de benzer bir çıkış yapmasının ardından geldi. Bu durum, Birleşmiş Milletler nezdinde kendi kaderini tayin hakkını savunan Batı Sahra halkı için ciddi bir diplomatik kayıp olarak yorumlanıyor. Uzmanlar, Fransa'nın bu hamlesini, Rusya'nın Sahel'de artan nüfuzuna karşı güvenilir bir müttefik olarak Fas'ı yanına çekme stratejisine bağlıyor. Ekonomik boyutta ise Fransız firmalarının Fas'ın güney eyaletleri olarak adlandırılan Batı Sahra'daki enerji ve balıkçılık yatırımlarına ilgisi dikkat çekiyor.

Sırada ne var?

Önümüzdeki dönemde, Fransa'nın Fas'a verdiği bu desteğin sadece siyasi bir söylem olarak kalmayıp sahaya nasıl yansıyacağı merak ediliyor. Özellikle Fransız enerji devi TotalEnergies ve diğer altyapı şirketlerinin Batı Sahra'daki rüzgâr ve güneş enerjisi projelerine doğrudan katılım sağlayıp sağlamayacağı belirleyici olacak. Cezayir cephesinde ise Rusya ile askeri yakınlaşmanın daha da artması ve Fransa'ya yönelik göçü frenleme iş birliğinin gevşemesi riski bulunuyor. Bu ziyaret ve anlaşmalar, Fas Kralı VI. Muhammed'in önümüzdeki aylarda Paris'e yapması beklenen resmî ziyaretle taçlandırılacak. Bu ziyaret, sadece Batı Sahra meselesinin değil, aynı zamanda çifte vergilendirme ve yatırım koruma anlaşmalarının da somut iş birliğine dönüştüğü bir platform olarak görülüyor.