Fransa'da aşırı sıcaklara karşı 'iklim izni' önerisi: Türkiye için de gündem olur mu?

Ne oldu?

İklim izni önerisi, Fransa'da yaklaşık iki haftadır etkili olan aşırı sıcak hava dalgasının yol açtığı can kayıpları ve çalışma koşullarına dair zorluklar üzerine ortaya atılan yeni bir izin modelidir. Ülkede termometrelerin 40 dereceyi aştığı günlerde, serinlemek için suya giren 74 kişinin boğularak hayatını kaybettiği açıklandı. Bu tablo karşısında Yeşiller Partisi lideri Marine Tondelier ve parti üyeleri, çalışanlar için yılda 5 günlük ücretli bir "iklim izni" oluşturulmasını teklif etti. Teklif yalnızca aşırı sıcakları değil; sel, orman yangını gibi iklim krizinin tetiklediği diğer olağanüstü hava olaylarını da kapsıyor. Paris'te bir günde 109 kişinin aşırı sıcaklara bağlı nedenlerle yaşamını yitirdiğine dair haberler de tartışmanın aciliyetini gözler önüne serdi.

Neden gündemde?

Konu, iklim değişikliğinin artık yalnızca çevresel değil, aynı zamanda bir iş hukuku ve halk sağlığı meselesi haline geldiğini göstermesi nedeniyle sadece Fransa'nın değil, Türkiye dahil birçok ülkenin gündemine oturmuş durumda. Fransa'daki öneri, sıcak hava dalgalarının özellikle açık alanda çalışan inşaat işçileri, tarım emekçileri ve kuryeler için ölümcül risk oluşturduğu gerçeğine dayanıyor. Mevcut iş kanunlarının çoğu, 'mücbir sebep' sayılmadığı sürece bir çalışanın aşırı sıcak nedeniyle işe gelmemesini ya da işi bırakmasını koruma altına almıyor. Fransa’da yaşanan ölümler, hükümetin bu konuda adım atması için toplumsal bir baskı oluşturdu. Teklifin, Türkiye'de de yaz aylarında sık sık gündeme gelen '40 derecede çalışılır mı' tartışmalarına yeni bir boyut kazandırması ve önümüzdeki dönemde sendikaların talep listelerine girmesi bekleniyor.

Bilinmesi gerekenler

Fransa'daki iklim izni önerisi, yılda 5 gün olarak planlanıyor ve ücretli olması öngörülüyor. Bu izin, yalnızca çalışanın kendisi için değil, aşırı hava olayından etkilenen bir yakınının bakımı için de kullanılabilecek. Teklif henüz yasalaşmış değil; Yeşiller Partisi'nin parlamentoya sunduğu bir önerge aşamasında. Fransa'da hükümet çevreleri ise konuya temkinli yaklaşıyor; işveren maliyetlerini artıracağı ve suistimale açık olabileceği gerekçesiyle teklife çekince koyanlar var. Öte yandan, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, küresel ölçekte aşırı sıcaklar nedeniyle her yıl milyonlarca iş günü kaybı yaşanıyor ve 2030 yılına kadar toplam çalışma saatlerinin yüzde 2'sinden fazlasının yok olacağı tahmin ediliyor. Türkiye'de ise mevcut mevzuatta doğrudan 'iklim izni' diye bir düzenleme bulunmasa da, İş Kanunu'nun ilgili maddeleri, çalışanın sağlığını tehlikeye atan durumlarda iş görme ediminin durdurulabileceğine hükmediyor.

Sırada ne var?

Fransa'da önerinin yasalaşma süreci, önümüzdeki sonbahar aylarında parlamentoda yapılacak görüşmelerle netleşecek. Hükümetin iş dünyası ile uzlaşarak daha esnek bir model, örneğin sıcak saatlerde zorunlu mola ya da uzaktan çalışma seçeneklerini devreye alabileceği konuşuluyor. Türkiye'de ise iklim değişikliğine bağlı sıcak hava dalgalarının sıklığının artmasıyla birlikte, konunun önümüzdeki yıllarda toplu iş sözleşmelerine madde olarak eklenmesi veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın bu alanda bir yönetmelik çıkarması ihtimali bulunuyor. Uzmanlar, ülkelerin tek başına alacağı önlemlerden ziyade, Avrupa Birliği çapında bir 'ısı dalgası direktifi'ne ihtiyaç duyulduğunu da belirtiyor. İklim krizi derinleştikçe, 'hava durumu' kavramının bireysel bir tercih olmaktan çıkıp, toplu iş hukukunun temel parametrelerinden biri haline geleceği öngörülüyor.

---

Sıkça Sorulan Sorular

İklim izni tam olarak nedir?
Fransa'da önerilen modele göre iklim izni, çalışanlara aşırı sıcak, sel veya orman yangını gibi iklim krizi kaynaklı olağanüstü durumlarda kullanmaları için tanınan yıllık 5 günlük ücretli izin hakkıdır.

İklim izni yalnızca sıcak havalar için mi geçerli olacak?
Hayır. Fransız Yeşiller Partisi'nin teklifi, aşırı sıcakların yanı sıra sel, büyük çaplı yangın ve şiddetli fırtına gibi iklim değişikliğinin neden olduğu tüm olağanüstü meteorolojik olayları kapsıyor.

Türkiye’de şu an böyle bir izin hakkı var mı?
Mevcut İş Kanunu'nda adı doğrudan 'iklim izni' olan bir düzenleme yoktur. Ancak işverenin, çalışanın sağlığını ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü kapsamında, aşırı sıcak gibi hayati risk oluşturan durumlarda gerekli önlemleri alması veya çalışmayı durdurması yasal bir zorunluluktur.

Fransa'daki öneri yasalaşırsa, bu iznin ücretini kim ödeyecek?
Öneride iznin ücretli olması planlanıyor. Ücretin işveren tarafından mı yoksa bir devlet fonundan mı karşılanacağına dair farklı görüşler bulunmakta; bu detayın parlamento görüşmelerinde netlik kazanması bekleniyor.