F-35 programında şok rapor: Her 4 uçaktan 3'ü tam görev yapamıyor
ABD'nin 5. nesil savaş uçağı F-35 Lightning II, yeni bir operasyonel hazırlık kriziyle karşı karşıya. Son verilere göre mevcut F-35 envanterinin yalnızca küçük bir kısmı 'tam göreve hazır' olarak sınıflandırılabiliyor.
Ne oldu?
Lockheed Martin F-35 Lightning II, dünyanın en pahalı silah programı olarak bilinen Müşterek Taarruz Uçağı (JSF) projesinin ürünüdür. Hem hava üstünlüğü hem saldırı hem de elektronik harp ile istihbarat görevlerini tek platformda toplamayı hedefleyen bu 5. nesil uçak, şimdi beklenmedik bir operasyonel yetersizlik tablosuyla manşetlerde. Amerikan Sayıştayı'nın (GAO) son raporuna dayandırılan ve SavunmaSanayiST tarafından gündeme getirilen verilere göre, mevcut F-35 envanterinde yer alan her 4 uçaktan yalnızca 1'i tam görev yapabilir durumda. Kalan 3 uçak ise bakım, yedek parça eksikliği veya yazılım sorunları nedeniyle yerde bekliyor. Bu çarpıcı oran, programın başlangıcından bu yana süregelen tedarik zinciri kırılganlıklarını ve bakım altyapısındaki darboğazları bir kez daha gözler önüne seriyor.
2001 yılında Boeing X-32'yi geride bırakarak JSF ihalesini kazanan Lockheed Martin öncülüğündeki program, F-16 ve F/A-18 gibi çok sayıda eski platformun yerini alma iddiasıyla yola çıkmıştı. Temmuz 2024 itibarıyla F-35A'nın birim maliyeti 82,5 milyon dolara kadar gerilese de, operasyonel sürdürülebilirlik konusunda benzer bir ilerleme sağlanabilmiş değil. ABD Hava Kuvvetleri, Deniz Piyadeleri ve Donanması bünyesinde hizmet veren F-35 filosunun ortalama göreve hazır olma oranı, hedeflenen seviyelerin oldukça altında seyrediyor.
Neden gündemde?
Mesele yalnızca ABD'nin iç meselesi değil. F-35 programı bugüne kadar Avustralya, İngiltere, İtalya, Hollanda, Norveç, Danimarka ve İsrail gibi çok sayıda müttefik ülkeye ihraç edildi. Türkiye ise S-400 hava savunma sistemi krizi nedeniyle 2019'da programdan resmen çıkarıldı ve sipariş ettiği F-35A'lar teslim edilmedi. Şimdi, uçakların yalnızca yüzde 25'inin tam kapasiteyle görev yapabildiğine dair haberler, müttefiklerin filosunu genişletme planlarını sorgulamaya açıyor. Bir savaş uçağının "tam görev yapabilir" tanımı, tüm sensörlerin, silah sistemlerinin ve düşük görünürlük (stealth) kaplamasının eksiksiz çalışmasını gerektiriyor. F-35'te ise özellikle motor bakımı, kabin yazılım güncellemeleri ve gelişmiş radar sistemlerindeki arızalar kronik hale gelmiş durumda.
Bilinmesi gerekenler
F-35 programı, geliştirme ve test aşamaları tamamlanmadan seri üretime geçmesiyle bilinen bir risk yönetimi stratejisi olan "eşzamanlılık" (concurrency) yaklaşımıyla yürütüldü. Bu durum, sahada tespit edilen sorunların ancak yeni üretim bloklarına yansıtılabilmesine, dolayısıyla eski bloktaki yüzlerce uçağın pahalı modernizasyon kitlerine mahkum kalmasına yol açtı. Güncel olarak F-35 filosunun karşı karşıya olduğu en büyük problem, yedek parça tedarik zincirindeki kırılganlık. Motor modülü değişim süreçleri planlanandan daha uzun sürüyor, depo seviyesi bakım tesislerinin kapasitesi talebi karşılamıyor. Ayrıca uçağın karmaşık otonom lojistik bilgi sistemi (ALIS) ve onun yerini alması planlanan ODIN (Operational Data Integrated Network) altyapısındaki geçiş sancıları, bakım süreçlerini aksatıyor. F-35A'nın geleneksel pist kalkışlı modeli 82,5 milyon, kısa kalkış-dikey inişli F-35B 109 milyon, uçak gemisine uygun F-35C ise 102,1 milyon dolarlık birim fiyatıyla müttefik bütçelerinde ciddi yer tutuyor.
Sırada ne var?
Pentagon, göreve hazırlık oranlarını artırmak için bakım sözleşmelerini yeniden yapılandırıyor ve Lockheed Martin ile performansa dayalı lojistik anlaşmalarında revizyona gidiyor. Özellikle motor üreticisi Pratt & Whitney'in F135 motorunun bakım çevrim süresini düşürmesi için ek yatırımlar devrede. Ancak bu hamlelerin sonuç vermesi yıllar alabilir. Müttefik ülkeler cephesinde ise Hollanda ve Norveç gibi operatörler, F-35'in operasyonel maliyetlerine dair çekincelerini dile getirmeye başladı. Türkiye'nin programdan çıkarılmasının ardından parça tedarik zincirinde oluşan boşluklar ise hala tam olarak kapatılabilmiş değil. F-35 için bir sonraki büyük dönüm noktası, yeni motor seçeneğiyle güçlendirilmesi planlanan Block 4 modernizasyon paketinin sorunsuz devreye alınabilmesi olacak. Aksi takdirde, 5. nesil üstünlüğün yerde bekleyen uçaklarla anılması sürpriz olmayacak.
Sık Sorulan Sorular
F-35'ler neden tam görev yapamıyor?
Başlıca nedenler arasında kronik yedek parça tedarik sorunları, motor bakım sürelerinin uzun olması, yazılım altyapısındaki entegrasyon problemleri ve depo seviyesi bakım tesislerinin kapasite yetersizliği yer alıyor.
F-35'in birim maliyeti ne kadar?
Temmuz 2024 fiyatlarına göre geleneksel kalkışlı F-35A 82,5 milyon dolar, kısa kalkış-dikey inişli F-35B 109 milyon dolar ve uçak gemisi versiyonu F-35C 102,1 milyon dolar düzeyinde seyrediyor.
Türkiye F-35 programına geri dönebilir mi?
Türkiye, S-400 hava savunma sistemini alması nedeniyle 2019 yılında F-35 programından resmen çıkarıldı. Şu an için resmi bir geri dönüş süreci ya da müzakere bulunmuyor.
Müttefik ülkeler F-35 almaya devam edecek mi?
İsrail, İngiltere ve Güney Kore gibi ülkeler filolarını büyütmeye devam ediyor ancak bazı Avrupalı operatörler işletme maliyetlerindeki belirsizlik nedeniyle planlarını daha temkinli yürütüyor.