F-35 CAATSA Krizi: Trump yaptırımları kaldıracağını söyledi ama Kongre engeli ne anlama geliyor?
F-35 CAATSA Krizi, Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın almasıyla ABD’nin Hasımlarıyla Yaptırımlarla Mücadele Yasası (CAATSA) kapsamında Ankara’ya uyguladığı yaptırımlar ve bunun F-35 programına etkisi etrafında dönen diplomatik çıkmazdır.
Ne oldu?
F-35 CAATSA Krizi, Türkiye’nin Rus yapımı S-400 hava savunma sistemlerini tedarik etme kararı sonrası, ABD’nin 2017’de yürürlüğe giren Hasımlarıyla Yaptırımlarla Mücadele Yasası (CAATSA) kapsamında Ankara’ya yaptırım uygulamasıyla başlayan ve Türkiye’nin F-35 savaş uçağı programından çıkarılmasına uzanan süreci tanımlar. Eski ABD Başkanı Donald Trump, göreve gelmesi halinde bu yaptırımları kaldırmak için çalışacaklarını söylese de Kongre cephesinden gelen yeni hamleler krizin kolay çözülmeyeceğine işaret ediyor.
Neden gündemde?
Konu, iki ayrı gelişmeyle aynı anda Türkiye’nin gündemine oturdu. İlki, Trump’ın seçim kampanyası sürecinde ve sonrasında yaptığı, “CAATSA yaptırımlarını kaldıracağız” yönündeki açıklamaların Ankara’da yarattığı beklenti. Bazı yayın organları bu açıklamaları “Beştepe’de tarihi zirve” ve “yaptırımlar kalkacak” başlıklarıyla okuyucuya duyurdu. İkincisi ise bu beklenti yükselmişken ABD Kongresi’nden gelen soğuk duş. Florida Senatörü Marco Rubio öncülüğünde bir grup senatör, Trump yönetimine Türkiye’ye yönelik CAATSA yaptırımlarını sıkı şekilde uygulama çağrısı yapan bir mektup gönderdi. Bu iki zıt gelişme, konuyu yeniden siyasi tartışmaların merkezine taşıdı.
Bilinmesi gerekenler
CAATSA yaptırımları, 2020 yılında Türkiye’nin Savunma Sanayii Başkanlığı’na ve dönemin başkanı İsmail Demir ile üç yetkiliye uygulanmaya başladı. Bunun hemen öncesinde, Temmuz 2019’da ilk S-400 bataryasının Türkiye’ye ulaşmasıyla ABD, Türkiye’yi F-35 ortaklık programından resmen askıya aldı. Türkiye, programın ortağı olarak 100’den fazla F-35 siparişi vermiş ve uçağın bazı kritik parçalarının üretimini üstlenmişti. Programdan çıkarılma, sadece savaş uçaklarının teslim edilmemesi değil, aynı zamanda milyarlarca dolarlık endüstriyel iş payı kaybı anlamına geldi. Mevcut durumda Türkiye, Rusya’dan aldığı S-400’leri aktif olarak kullanmıyor; bu durum bir pazarlık başlığı olarak görülse de Kongre’deki güçlü muhalefet işleri karmaşıklaştırıyor.
Sırada ne var?
Senatörlerin mektubu, Trump yönetiminin Kongre’ye rağmen yaptırımları kaldırmasının siyasi maliyetini ortaya koyuyor. Türkiye’nin çözüm için masaya koyabileceği formüller arasında S-400’lerin depoda tutulması veya teknik incelemeye açılması gibi ara formüller konuşulsa da, Kongre’nin talebi daha net: S-400’ler tamamen elden çıkarılmadıkça yaptırımların delinmesine izin verilmemeli. Trump’ın başkanlık yetkileri güçlü olsa da, yeniden adaylık sürecinde Kongre ile büyük bir çatışmayı göze alıp almayacağı belirsiz. Kısa vadede, Ankara’nın F-35’e dönüşten çok, elindeki S-400’leri bir şekilde “yöneterek” yaptırımları aşma stratejisine odaklanması bekleniyor.
Sık Sorulan Sorular
CAATSA yaptırımları tam olarak nedir ve Türkiye'ye nasıl uygulandı?
CAATSA, ABD’nin hasımlarıyla büyük çaplı savunma işlemleri yapan ülkelere yaptırım uygulamasını öngören bir yasa. Türkiye, Rusya’dan S-400 sistemi satın alınca bu yasa devreye girdi ve Savunma Sanayii Başkanlığı’na silah ihracat yasağı, kredi ve vize kısıtlamaları gibi yaptırımlar uygulandı.
Türkiye F-35 programına geri dönebilir mi?
Bunun yolu ABD yönetimi ve özellikle Kongre’nin ikna edilmesinden geçiyor. Kongre’deki güçlü direnç, S-400’lerin varlığını ana engel olarak gösteriyor. S-400’ler elden çıkarılmadıkça veya devre dışı bırakıldığına ikna edici bir çözüm bulunmadıkça dönüş çok zor görünüyor.
Trump yaptırımları tek başına kaldırabilir mi?
ABD başkanı, CAATSA kapsamındaki yaptırımları kaldırma konusunda geniş yetkilere sahip. Ancak Kongre’nin onayı olmadan böyle bir adım atmak, başkanı yasayı çiğnemekle suçlanma riskiyle karşı karşıya bırakabilir ve ciddi bir iç siyasi krize yol açabilir.