F-35 açıklaması Ankara-Atina hattında deprem etkisi yarattı
Cumhurbaşkanı Erdoğan ve ABD Başkanı Trump arasındaki kritik görüşmeden yansıyan F-35 açıklamaları Yunanistan'da büyük rahatsızlık yaratırken, Türkiye'nin programdan çıkarılma sürecinin yeniden müzakereye açılabileceği sinyali geldi.
Ne oldu?
F-35 açıklaması, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ABD Başkanı Donald Trump ile gerçekleştirdiği yüz yüze görüşmenin hemen ardından yaptığı ve Türkiye'nin savaş uçağı programına geri dönüşüne dair umutları yeniden alevlendiren değerlendirmedir. İki liderin NATO Zirvesi kapsamında bir araya geldiği görüşmede Trump'ın, Türkiye'ye F-35 satışı konusunda "henüz tamamen karar vermediğini" söylemesi ve Erdoğan'a yönelik övgü dolu ifadeler kullanması, yalnızca Washington-Ankara hattında değil, Atina'da da yankı buldu. Sözcü Gazetesi'nin manşetine taşıdığı üzere, bu gelişme Yunan Başbakanı Kiryakos Miçotakis'in canını sıktı. Erdoğan'ın zirve sonrası yaptığı, "NATO Zirvesi başarıyla tamamlandı, F-35 konusunda olumlu bir yaklaşım var" şeklindeki açıklama, konunun sıcaklığını korudu.
Neden gündemde?
Türkiye'nin Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi tedarik etmesi nedeniyle 2019'da F-35 programından çıkarılmasının ardından, ilk kez bu seviyede bir ABD Başkanı'ndan esneklik sinyali gelmiş olması konuyu uluslararası gündemin zirvesine çıkardı. Trump'ın "Erdoğan'ı seviyorum, benim için savaşa girmedi" gibi kişisel bağlara vurgu yapan samimi ifadeleri, jeopolitik dengelerin kişisel diplomasiyle nasıl şekillenebileceğini gösteren çarpıcı bir örnek olarak okunuyor. Washington yönetimi içinden ve Kongre'den Türkiye'ye yönelik sert muhalefet sürerken, Trump'ın bu çıkışı Ankara'nın elini güçlendiren bir unsur olarak değerlendiriliyor. Öte yandan Yunan medyasının ve siyasi çevrelerinin konuya gösterdiği sert tepki, Ege'deki stratejik dengenin potansiyel olarak değişeceği endişesinden kaynaklanıyor.
Bilinmesi gerekenler
Türkiye, F-35 programının hem ortak üreticisi hem de planlanan en büyük müşterilerinden biriydi. Programdan çıkarılmak yalnızca 100'den fazla uçağın teslim alınamamasıyla kalmadı, Türk savunma sanayiinin tedarik zincirindeki yerini de sarstı. Trump'ın "henüz karar vermedim" sözü, yürütme erkinde bir niyet değişikliği sinyali anlamına gelse de, ABD'de Kongre'nin onayı olmadan böyle bir satışın gerçekleşmesi hukuken mümkün değil. Mevcut CAATSA yaptırımları ve Kongre'deki iki partili Türkiye karşıtı blok, sürecin önündeki en büyük yapısal engel olarak duruyor. Yunanistan Başbakanı Miçotakis'in rahatsızlığının temelinde ise ABD'nin bölgesel silah ambargosunu kaldırarak Türkiye'ye F-16 satışını onaylamasının hemen ardından, şimdi de F-35 konusunun gündeme gelmiş olması yatıyor.
Sırada ne var?
Diplomatik kaynaklar, önümüzdeki süreçte teknik heyetlerin bir araya gelerek S-400'lerin konuşlandırılma biçimi üzerine yeni bir formül arayışına girebileceğine işaret ediyor. ABD Savunma Bakanlığı ve Dışişleri Bakanlığı bürokrasisinin Kongre ile nasıl bir diyalog yürüteceği belirleyici olacak. Ankara cephesinde ise "S-400'lerden vazgeçilmesi" gibi bir ön koşulun kabul edilmesi beklenmiyor; bunun yerine muhtemel bir ara model olarak uçakların Türkiye dışında konuşlandırılıp kullanımının denetlenmesi gündemde. Atina'nın Washington nezdinde yoğunlaştırdığı lobi faaliyetleri de sürecin seyrinde etkili olacak. Kısa vadede somut bir F-35 teslimatı beklenmese de, iki lider arasındaki pozitif kimyanın Türkiye'nin CAATSA yaptırımlarından kısmen muaf tutulması gibi ara çözümleri doğurma ihtimali masada duruyor.
Sık Sorulan Sorular
F-35 açıklaması neden Yunanistan'ı rahatsız etti?
Türkiye'ye olası bir F-35 satışı, Ege ve Doğu Akdeniz'deki askeri dengeyi Ankara lehine değiştirebileceği için Yunan yönetimi bunu stratejik bir tehdit olarak algılıyor. ABD'nin F-16 onayının ardından F-35 sinyali vermesi Atina'da endişeyi artırdı.
Trump'ın F-35 açıklaması bağlayıcı mı?
Hayır. ABD Başkanı'nın sözlü niyet beyanı, yasal olarak bağlayıcı bir adım değil. F-35 satışının gerçekleşebilmesi için Trump yönetiminin Kongre'yi ikna edip CAATSA yaptırımlarını aşacak yasal düzenlemeyi hayata geçirmesi gerekiyor.
Türkiye F-35 programına hangi tarihte geri dönebilir?
Mevcut koşullarda resmi bir takvim verilemiyor. S-400 krizi çözülmeden, ki bu Ankara'nın sistemden vazgeçmesini gerektiriyor, kısa vadede bir geri dönüş mümkün görünmüyor. Ancak ara çözüm olarak yaptırımların hafifletilmesi veya farklı bir paket üzerinde uzlaşma ihtimali konuşuluyor.
Erdoğan-Trump görüşmesinde başka hangi konular ele alındı?
İki liderin NATO Zirvesi kapsamındaki görüşmesinde ikili ticaret hacminin artırılması, Suriye'deki son durum ve İsrail-Filistin çatışmasına dair bölgesel meseleler de masaya yatırıldı. Erdoğan, zirvenin genel anlamda başarıyla tamamlandığını vurguladı.