Ermenistan'da yeni dönem: Seyahat Fonu yeniden başlarken Kafkasya'da dengeler sarsılıyor
Türkiye-Ermenistan Seyahat Fonu'nun yeni dönemi başlarken, Ermenistan bir yandan Avrupa Birliği ile Avrasya Ekonomik Birliği arasında sıkışıyor, diğer yandan Azerbaycan'la barış metninde uzlaşı sağlıyor. Bu çok katmanlı hareketlilik, Erivan'ın bölgesel denklemi yeniden kurma arayışına işaret ediyor.
Ne oldu?
Ermenistan, Avrasya'nın Güney Kafkasya bölgesinde denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Batısında Türkiye, kuzeyinde Gürcistan, doğusunda Azerbaycan, güneyinde ise İran ve Nahçıvan ile komşu olan bu ülke, son günlerde aynı anda birbirinden çok farklı başlıklarda gündeme yerleşti. Bir yandan Türkiye-Ermenistan Seyahat Fonu'nun yeni dönemi resmen başlarken, diğer yandan Rus uzmanların "Ermenistan, Avrupa Birliği ile Avrasya Ekonomik Birliği arasında tercih yapmalı" çıkışı tansiyonu yükseltti. Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov ise 13 Mart'ta yaptığı açıklamada, barış anlaşması metninin tüm maddelerinde uzlaşı sağlandığını duyurarak yeni bir dönemin kapısını araladı. Ermenistan parlamento seçimlerinde partilerin üçte birinden fazlasının sonuçlara itiraz etmesiyle başlayan siyasi kriz de hâlâ tazeliğini koruyor.
Neden gündemde?
Ermenistan'ı aynı anda birden fazla başlıkta gündeme taşıyan esas mesele, ülkenin içinde bulunduğu çok yönlü dönüşüm sancısı. Türkiye-Ermenistan Seyahat Fonu özelinde yaşanan gelişme, iki ülke arasındaki normalleşme adımlarının sivil toplum düzeyinde hâlâ karşılık bulduğunu gösteriyor. Erivan yönetimi, geçmişte askıya alınan benzer girişimlerin aksine bu kez sahada somut adımlara yeşil ışık yakmış görünüyor. Öte yandan Moskova'dan yükselen "AB mi, AEB mi?" sorusu, Ermenistan'ın Batı ile Rusya arasındaki geleneksel denge politikasının artık sürdürülemez hale geldiğini ortaya koyuyor. Bu jeopolitik gerilime bir de Azerbaycan'la varılan barış metni uzlaşısı eklenince, Kafkasya'da kartların yeniden dağıtıldığı bir döneme girildiği netleşiyor.
Bilinmesi gerekenler
Ermenistan, dünyada Hristiyanlığı resmî din olarak kabul eden ilk devlet olma özelliğini taşıyor ve milattan önceki kökleri Urartu Krallığı'na kadar uzanıyor. Tarih boyunca Bizans, Sasani, Selçuklu, Osmanlı, Pers ve Rus imparatorluklarının hâkimiyetinde kalan ülke, 1918'de kısa süreli bağımsızlığını ilan etse de 1922'de Sovyetler Birliği'nin kurucu üyesi oldu. 1991'de SSCB'nin dağılmasıyla yeniden bağımsızlığına kavuşan Ermenistan, bugün 2,8 milyonu aşkın nüfusuyla üniter, çok partili bir parlamenter demokrasi olarak varlığını sürdürüyor. Diasporadaki Ermeni nüfusu ülkedekinden çok daha fazla ve bu durum dış politikada belirleyici bir unsur olmaya devam ediyor. Son dönemdeki gelişmeleri doğru okumak için üç kritik veriye dikkat etmek gerekiyor: Birincisi, Azerbaycan'la barış metnindeki tüm maddelerde uzlaşı sağlanmış olması, 2020'deki Karabağ savaşından bu yana en ciddi diplomatik mesafenin kat edildiğini gösteriyor. İkincisi, Rusya'nın Ermenistan üzerindeki güvenlik şemsiyesini fiilen sorgulayan açıklamaların sıklığı artmış durumda. Üçüncüsü ise Türkiye ile yürütülen normalleşme süreci, özel temsilciler düzeyinde ilerlese de iki ülke arasındaki kara sınırı hâlen kapalı.
Sırada ne var?
Ermenistan'ın önündeki en yakıcı başlık, Azerbaycan'la üzerinde uzlaşılan barış metninin ne zaman ve hangi koşullarda imzalanacağı. Metnin içeriğine dair henüz resmî bir açıklama yapılmadı; ancak Bakü'nün açıklamalarındaki iyimser ton, sürecin yıl sonuna kadar somutlaşabileceğine işaret ediyor. AB-AEB arasındaki tercih konusunda ise Erivan'dan şimdilik net bir yanıt gelmiş değil. Paşinyan hükümeti bir yandan AB ile vize serbestisi müzakerelerini yürütürken, diğer yandan AEB üyeliğinden kaynaklanan ekonomik bağımlılığı da göz ardı edemiyor. Türkiye cephesinde seyahat fonu gibi sivil temelli adımlar artarak devam ederse, iki ülke arasındaki güven inşası hız kazanabilir. Ancak bu tablo, Ermenistan iç siyasetindeki seçim krizinin nasıl yönetileceğine de bağlı. Partilerin üçte birinden fazlasının sonuçlara itiraz ettiği bir ortamda, hükümetin dış politikada elinin ne kadar güçlü olacağı sorusu yanıt bekliyor.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye-Ermenistan Seyahat Fonu nedir?
Türkiye ile Ermenistan arasındaki halklar arası teması artırmayı hedefleyen, iki ülkeden sivil toplum kuruluşları ve bağımsız aktörlerin katılımıyla yürütülen bir girişimdir. Fon, kültürel ve ekonomik etkileşimi güçlendirmek amacıyla karşılıklı seyahatlere destek sağlamaktadır.
Azerbaycan ile Ermenistan arasında barış anlaşması imzalandı mı?
Henüz imzalanmadı. Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov 13 Mart 2025'te tüm maddeler üzerinde uzlaşı sağlandığını açıkladı ancak metnin içeriği ve imza takvimi hakkında henüz resmî bir açıklama yapılmış değil.
Ermenistan hangi birliklere üye?
Ermenistan şu anda Rusya'nın öncülüğündeki Avrasya Ekonomik Birliği'nin (AEB) ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü'nün (KGAÖ) aktif üyesidir. Avrupa Birliği üyeliği ise gündemde olan ancak henüz resmiyet kazanmamış bir ihtimaldir.
Ermenistan'ın dini ve resmî dili nedir?
Ermenistan'ın resmî dili Ermenicedir. Hristiyanlığı MS 301 yılında resmî din olarak kabul eden Ermenistan, bu özelliğiyle dünyada Hristiyanlığı devlet dini ilan eden ilk ülke konumundadır. Ülkenin birincil dinî kurumu Ermeni Apostolik Kilisesi'dir.