El Niño geri döndü: Türkiye'yi sadece sıcaklar değil, bağlantılı afetler de tehdit ediyor
Pasifik Okyanusu'nda yeniden etkisini gösteren El Niño hava olayının küresel etkileri derinleşiyor. Uzmanlar, bu periyodun Avrupa ve Türkiye için yalnızca rekor sıcaklıklar değil, aynı zamanda ani seller, kuraklık ve tarımsal kayıplar anlamına geldiği konusunda uyarıyor.
Bu yazıyı sesli dinle
Ne oldu?
El Niño, tropikal Pasifik Okyanusu'nun ekvatoral kesiminde deniz yüzeyi sıcaklıklarının normalin üzerine çıkmasıyla ortaya çıkan ve küresel hava akımlarını altüst eden bir iklim olayıdır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'ne (NOAA) göre, özellikle Temmuz-Eylül döneminde ve sonrasında El Niño koşullarının gelişme olasılığı yüzde 50 ila 60 arasında seyrediyor. Bilim insanları, 2023'te başlayan bu fazın ilerleyen aylarda kuvvetlenerek son yılların en sert 'Süper El Niño' olaylarından birine dönüşebileceğini belirtiyor. Bu durum, adını İspanyolca 'küçük oğlan' veya 'İsa' anlamına gelen kelimeden alan sıcak su akıntısının, tıpkı Güney Amerika kıyılarında Noel zamanı etkili olduğu dönemlerdeki gibi yıkıcı sonuçlar doğurabileceğine işaret ediyor.
Neden gündemde?
Euronews başta olmak üzere uluslararası basında yer alan son analizler, El Niño'nun Avrupa kıtasına etkisinin yalnızca hava sıcaklığını artırmakla sınırlı kalmayacağını ortaya koydu. Derinleşen kriz, atmosferin taşıma kapasitesini artırarak bazı bölgelerde şiddetli yağış ve sel felaketlerini tetiklerken, diğer bölgelerde uzun süreli tarımsal kuraklığa yol açıyor. Türkiye için de benzer bir ikili tehdit söz konusu. Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi gibi kurumların yayınları, bu tür olayların Akdeniz Havzası'ndaki etkilerinin dengesiz yağış rejimleri şeklinde görüldüğünü doğruluyor. Bir yandan kavurucu sıcak hava dalgaları beklenirken, diğer yandan ani ve şiddetli yağışlarla gelen sel baskınlarının sayısında artış öngörülüyor. Küresel ortalama sıcaklıkların El Niño etkisiyle yeni rekorlar kırması, gıda arz güvenliği ve su kaynakları üzerindeki baskıyı gündemin üst sıralarına taşıyor.
Bilinmesi gerekenler
El Niño ve kardeşi La Niña, Sir Gilbert Thomas Walker tarafından 1923'te tanımlanan Güney Salınımları'nın bir parçasıdır. Pasifik Okyanusu'ndaki basınç değişimlerine bağlı olarak çalışan bu sistem, normalde doğudan batıya esen alize rüzgarlarının zayıflaması veya tersine dönmesiyle karakterize edilir. Mayıs 2023'ten bu yana aktif olan El Niño fazının, 2026 yılına uzanan projeksiyonları oldukça kritik. Bilgisayar modellemeleri, bu sürecin yoğun yağışların ana tetikleyicilerinden biri olabileceğini gösteriyor. Türkiye coğrafyası özelinde, meteorolojik hafızada yer eden 1997-1998 ve 2015-2016 El Niño olayları, iç bölgelerde kuraklık, kıyı kesimlerde ise hortum ve aşırı yağış gibi uç olaylara sahne olmuştu. Uzmanlar, bu kez küresel ısınmanın zemin hazırladığı daha sıcak bir dünyada, El Niño'nun tetiklediği afetlerin şiddetinin katlanarak artmasından endişe ediyor.
Sırada ne var?
Atmosferik modellemeler, El Niño'nun önümüzdeki sonbahar ve kış aylarında tarihin en güçlü seviyelerine ulaşma ihtimaline işaret ediyor. Bu senaryo, Türkiye'de tarım sektörü başta olmak üzere birçok alanda hazırlık yapılmasını zorunlu kılıyor. Kurak geçmesi beklenen dönemler için baraj doluluk oranlarının korunması ve vahşi sulama yöntemlerinden vazgeçilmesi kritik önem taşıyor. Ani sel riskine karşı ise dere yataklarındaki yapılaşmanın kontrol altına alınması ve erken uyarı sistemlerinin hassaslaştırılması gerekiyor. Uluslararası iklim otoriteleri, sera gazı emisyonlarındaki mevcut artış trendi devam ettiği sürece, bu tür doğal döngülerin gelecekteki etkilerinin çok daha yıkıcı olacağı konusunda hükümetleri şimdiden uyarıyor.
Sık Sorulan Sorular
El Niño hava olayı tam olarak nedir?
El Niño, Pasifik Okyanusu'nun orta ve doğu tropikal kesimlerinde deniz yüzeyi sıcaklıklarının uzun süreli ortalamaların üzerine çıkmasıyla oluşan doğal bir iklim modelidir. Atmosfer basıncında değişikliklere yol açarak dünya genelinde kuraklık, şiddetli yağış ve sıcak hava dalgalarının yerlerini değiştirir.
El Niño Türkiye'yi nasıl etkileyecek?
Türkiye'de El Niño'nun etkisi genellikle karmaşık bir tablo çizer. Kış aylarında beklenen yağışların rejimi bozulabilir. Bazı bölgelerde ani ve şiddetli yağışlar sel riskini artırırken, özellikle iç ve güneydoğu kesimlerde tarımsal kuraklık riski yükselir. Ayrıca yaz aylarında uzun süreli ve aşırı sıcak hava dalgaları beklenir.
Süper El Niño kavramı ne anlama geliyor?
'Süper El Niño', Pasifik'teki yüzey suyu sıcaklık anomalisinin belirli bir eşiğin çok üzerine çıktığı, olağanüstü güçlü bir El Niño dönemini tanımlar. Tarihte 1997-1998 ve 2015-2016'da görülen bu olaylar, küresel sıcaklık rekorlarının kırılmasına ve çok daha geniş çaplı iklim felaketlerine yol açmıştır.
El Niño ne zaman sona erecek?
NOAA'nın son tahminlerine göre El Niño koşulları özellikle yılın ikinci yarısında güçlenme eğilimindedir. Genellikle 9-12 ay süren bu döngünün, belirli bir süre daha etkili olması ve ardından nötr bir döneme ya da La Niña'ya geçiş yapması beklenir. Ancak kesin bitiş zamanı için okyanus sıcaklıkları sürekli izlenmektedir.