Depozito sistemi zam tartışması: Bakanlık fırsatçılara yönelik incelemeyi başlattı
Türkiye'de 1 Ocak itibarıyla belirli ürünlerde başlayan zorunlu depozito iade sistemi, bazı işletmeler tarafından fiyatlara yapılan orantısız zamlarla gündem oldu. Ticaret Bakanlığı, yapılan fahiş artışlar ve 'gizli zam' iddiaları üzerine inceleme başlattığını duyurdu.
Ne oldu?
Depozito sistemi zam, Türkiye'de 1 Ocak 2025 itibarıyla yürürlüğe giren zorunlu depozito iade uygulamasının ardından, piyasada aynı ürünler için yapılan fiyat artışlarını tanımlayan gündem konusudur. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın koordinasyonunda, Türkiye Çevre Ajansı tarafından başlatılan sistem kapsamında belirli ambalajlı içeceklerde depozito bedeli alınmaya başlandı. Dönüşümün ilk saatlerinde bazı zincir marketlerde su, soda ve gazlı içecek fiyatlarının depozito bedelinin çok üzerinde artırıldığı tespit edildi. Ticaret Bakanlığı, vatandaşlardan ve medyadan gelen yoğun şikayetler üzerine fırsatçılık yapan işletmelere yönelik inceleme başlattı.
Neden gündemde?
Sistemin özünde tüketiciden alınan depozito bedelinin, ambalajın iade edilmesiyle tamamen geri verilmesi yatıyordu. Ancak bazı perakende zincirleri, fiyat etiketlerini güncellerken depozito bedelinin çok üzerinde artışlar yaptı. Örneğin, daha önce 5 lira olan bir su şişesinin fiyatı, içerisinde 1 lira depozito bedeli olmasına rağmen 9-10 lira seviyesine çıkarıldı. Bu durum, kamuoyunda sistemin ‘gizli zamma’ dönüştüğü eleştirilerine yol açtı. Konunun gündemde kalmasının bir diğer nedeni de, Türkiye'nin uzun süredir bu sisteme hazırlanmasına rağmen, iade noktaları ve altyapıdaki eksiklikler sebebiyle vatandaşın depozitosunu geri almakta zorlanması. Halk TV, Cumhuriyet ve Sözcü gibi ulusal medya organları manşetlerinde bu artışları 'fırsatçılık' olarak nitelendirdi.
Bilinmesi gerekenler
İnceleme kararı, Ticaret Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı tarafından yürütülüyor. Ekipler, özellikle hızlı tüketim malları kategorisinde raflardaki eski ve yeni etiket fiyatlarını karşılaştırarak haksız fiyat artışı yapılıp yapılmadığını irdeliyor. Depozito sistemi kapsamında cam, pet ve alüminyum ambalajlı içecekler için alınan depozito bedeli, ambalaj iade edildiğinde anlaşmalı perakende noktalarında veya iade makinelerinde nakit ya da hediye çeki olarak geri alınabiliyor. Doğrudan ürün fiyatına yansıması beklenmeyen bu bedel, yalnızca satış anında ek bir kalem olarak fişe yansıyor. Piyasada oluşan fiyat kafa karışıklığının bir nedeni de, bazı firmaların zamlı yeni liste fiyatlarını aynı gün devreye almasıyla depozito bedelinin zam zannedilmesi oldu. Bakanlık yetkilileri, denetimler sonucunda fahiş fiyat artışı tespit edilen işletmelere idari para cezası uygulanacağını belirtti.
Sırada ne var?
Ticaret Bakanlığı ekiplerinin saha denetim sonuçlarını kısa süre içerisinde tamamlayarak aykırı fiyatlandırma yapan firmalara cezai yaptırım uygulaması bekleniyor. Ayrıca depozito iade makinelerinin yaygınlaştırılması için Türkiye Çevre Ajansı ile belediyeler arasındaki protokoller hızlandırılacak. Özellikle zincir marketler özelinde, bir tüketici ürünü satın aldığı şubeden iade yapamazsa sistemin işlerliği sorgulanacak. Uzun vadede, 2025 yılı içerisinde tüm Türkiye genelinde 7 bin 500 iade noktasına ulaşılması hedefleniyor. Piyasadaki tedirginliğin giderilmesi için ise bakanlığın fiyat denetimlerini rutin hale getirmesi ve cezaları kamuoyuyla paylaşarak caydırıcılık sağlaması bekleniyor.
Sık Sorulan Sorular
Depozito sisteminde firmalar neden zam yaptı?
Bazı firmalar depozito bedelini bahane ederek fırsatçılık yaparken, bazıları da 2025 yılıyla gelen genel zam dönemini depozito sistemiyle aynı ana denk getirdi. Bakanlık, depozito bedelinin çok üzerindeki fiyat artışlarını 'haksız fiyat' olarak değerlendiriyor ve inceleme başlattı.
Depozito bedeli ne kadar ve geri alınabiliyor mu?
Sistem kapsamında zorunlu depozito bedeli ambalaj başına 1 TL'dir. Tüketiciler, ambalajı anlaşmalı iade noktalarına ya da otomatik iade makinelerine teslim ederek bu bedeli nakit veya alışveriş puanı olarak tamamen geri alabilir.
Bakanlık hangi cezaları uygulayabilir?
Ticaret Bakanlığı Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu, fahiş zam tespit edilen işletmelere 2025 yılı için 100 bin TL'den başlayan ve ciroya göre milyonlarca TL'yi bulabilen idari para cezaları kesme yetkisine sahiptir.