Depozito makinesi zammı nedir? Marketlerde su fiyatları neden arttı?

Ne oldu?

Depozito makinesi zammı, Türkiye'de 1 Ocak 2025 itibarıyla zorunlu hale gelen Depozito Yönetim Sistemi (DOA) kapsamında, marketlerde satılan pet şişe ve içeceklere getirilen ek ücret artışıdır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın yürürlüğe koyduğu sistemle, 0.1 ile 3 litre arasındaki tek kullanımlık ambalajlara depozito bedeli eklendi. Sistemin amacı geri dönüşümü teşvik etmek olsa da, uygulama daha ilk günlerde fiyat artışlarıyla gündeme oturdu. Özellikle zincir marketlerde 0.5 litrelik su fiyatlarına yüzde 20’yi aşan oranlarda zam yapıldığı görüldü. Tüketiciler, DOA iade makineleri henüz yaygınlaşmadan ödedikleri depozito bedelinin fiilen bir zam haline dönüştüğünü belirtiyor.

Neden gündemde?

Konunun bu kadar yankı bulmasının temel sebebi, çevreci bir adımın pratikte tüketiciye ek maliyet olarak yansıması. Sistemin özü şu: Tüketici, satın aldığı her pet şişe için 25 kuruş depozito ödeyecek. Şişeyi iade ettiğinde bu para cüzdanına iade edilecek. Ancak şu an Türkiye genelinde iade noktaları son derece sınırlı. İade makineleri olmadığı için tüketici şişeyi geri götüremiyor, dolayısıyla 25 kuruşluk bedel doğrudan zam olarak kalıyor. Öte yandan, bazı üretici ve satıcıların bu geçiş sürecini fırsata çevirdiği, depozito bedelinin çok üzerinde fiyat artışlarına gittiği iddiaları da gündemi alevlendirdi. GZT ve Tek Referans gibi yayın organları, fırsatçıların sistemi bahane ederek su fiyatlarını şişirdiğini manşetlerine taşıdı.

Bilinmesi gerekenler

İlk olarak, depozito bedeli her ambalaj için sabit 25 kuruş olarak belirlendi. Bu ücret, ürünün satış fiyatından bağımsız olarak kasada ekleniyor. Yani bir litre suya da 2.5 litrelik kola şişesine de aynı depozito yansıtılıyor. İade işlemi için DOA mobil uygulaması üzerinden bir dijital cüzdan oluşturulması gerekiyor. Tüketici, iade makinesine şişeyi attığında 25 kuruş bu cüzdana yükleniyor. Bu para, anlaşmalı marketlerde alışverişte kullanılabiliyor ya da banka hesabına aktarılabiliyor. Ancak Yeni Şafak’ın aktardığına göre, şu an için özellikle büyükşehirlerdeki belirli AVM ve zincir marketler dışında makine bulmak neredeyse imkansız. Kırsal bölgelerde ve küçük marketlerde ise hiçbir altyapı bulunmuyor. Sistem 2025 sonuna kadar ülke genelinde 30 bin noktaya yayılmayı hedefliyor, fakat bu hedefin ne kadar gerçekçi olduğu ve denetimin nasıl sağlanacağı belirsizliğini koruyor.

Sırada ne var?

Gözler Bakanlığın ve Türkiye Çevre Ajansı’nın atacağı adımlara çevrildi. Özellikle Ticaret Bakanlığı’nın, depozito bahanesiyle fahiş fiyat uygulayan işletmelere yönelik denetimleri sıkılaştırması bekleniyor. Kısa vadede tüketiciyi rahatlatacak en önemli gelişme, makine ağının hızla genişlemesi olacak. Aksi takdirde, sistem oturana kadar geçen sürede depozito bedeli, geri dönüşü olmayan bir tüketim vergisi gibi algılanmaya devam edecek. Tüketici dernekleri ise depozito bedelinin şeffaf biçimde fişlerde gösterilmesi ve makine olmayan noktalarda bu ücretin alınmaması yönünde çağrılar yapıyor.