CAATSA yaptırımları nedir? Trump'ın 'kalkacak' sözleri Türkiye için ne anlama geliyor?
Cumhuriyetçi başkan adayı Donald Trump'ın CAATSA yaptırımlarını kaldırmaktan bahsetmesi, S-400 kriziyle sarsılan Türk-Amerikan savunma ilişkilerinde yeni bir dönemin habercisi olabilir. Peki bu yaptırımlar tam olarak nedir ve kalkarsa ne değişir?
Ne oldu?
CAATSA yaptırımları, ABD'nin Hasımlarına Yaptırımlarla Karşı Koyma Yasası kapsamında Türkiye'ye uyguladığı ekonomik ve askeri kısıtlamalar bütünüdür. Türkiye, 2017 yılında Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi satın almak için anlaşma imzaladı. İlk sistemlerin 2019'da Ankara'ya ulaşmasıyla Washington, NATO müttefikine yönelik en sert adımlardan birini attı. Türkiye, F-35 savaş uçağı programından resmen çıkarıldı ve Savunma Sanayii Başkanlığı ile dönemin Başkanı İsmail Demir ve diğer üst düzey yetkililere yaptırım getirildi. Cumhuriyetçi başkan adayı Donald Trump'ın seçim kampanyası sürecinde bu yaptırımların kalkabileceğine dair ifadeleri, konuyu yeniden Türkiye gündeminin üst sıralarına taşımış durumda.
Neden gündemde?
Trump'ın açıklamaları, iki ülke arasındaki stratejik ilişkinin geleceğine dair ciddi soru işaretlerini gündeme getirdi. İddialara göre Türkiye ile ABD arasında S-400 sistemlerinin atıl tutulması ya da kontrolünün bir şekilde ABD'nin erişimine açılması gibi formüller konuşuluyor. Bu kapsamda S-400'lerin İncirlik Üssü'ndeki ABD kontrolündeki bir alanda muhafaza edilmesi gibi senaryolar basına yansısa da resmi kaynaklardan henüz bir teyit gelmiş değil. Olası bir çözüm, Türkiye'nin yeniden F-35 programına dönüşünü sağlayabilir. Mevcut durumda Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın vetosu ve iki lider arasındaki kişisel diplomasinin belirleyici olacağı her fırsatta vurgulanıyor.
Bilinmesi gerekenler
CAATSA yaptırımlarının doğrudan görünen yüzü, Türkiye'nin 100 adet F-35 alımının iptali ve yaklaşık 1.4 milyar dolarlık ödemesinin bloke kalmasıdır. Daha az konuşulan tarafı ise yaptırımların Türk firmalarının ABD menşeli teknoloji ve komponentlere erişimini zorlaştırmasıdır. Bu durum, İHA ve SİHA'larda kullanılan bazı kritik motor ve optik sistemlerin tedarikinde onay süreçlerini yavaşlatıyor. Ayrıca Türkiye, Rusya'dan ikinci bir parti S-400 alımı yapmadı; mevcut sistemler aktif olarak envanterde görünmüyor. Washington'ın temel çekincesi, NATO teknolojisinin Rus sistemleriyle aynı ortamda bulunmasının istihbarat sızıntısına yol açabileceği ihtimali.
Sırada ne var?
Trump'ın seçilmesi halinde yürütme yetkisini kullanarak yaptırımları delme veya askıya alma opsiyonu masada. Ancak Kongre'de hem Demokrat hem de Cumhuriyetçi kanatta Türkiye'ye yönelik mesafeli duruş güçlü. Yaptırımların tamamen kalkması için Kongre onayı gerekiyor. Kısa vadede en olası senaryo, Biden yönetiminin seçim döneminde atmayacağı radikal adımların, yeni başkanla birlikte masaya yatırılması. Ankara'nın beklentisi, en azından F-16 modernizasyon kitleri ve yeni F-16 alımına engel teşkil eden gayri resmi blokajların kalkması. CAATSA tamamen yürürlükten kalkmasa bile, savunma sanayiinde iş birliğine darbe vuran belirsizlik ikliminin dağılması, Türk savunma sanayisi için asıl kazanım olacak.
Sık Sorulan Sorular
CAATSA yaptırımları nedir?
ABD'nin Hasımlarına Yaptırımlarla Karşı Koyma Yasası (CAATSA) kapsamında, Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi satın alması nedeniyle 2019'da Türkiye'ye uygulanan yaptırımlardır. F-35 programından çıkarılma ve Savunma Sanayii Başkanlığı yetkililerine kısıtlamalar getirilmesini içerir.
CAATSA yaptırımları kalkarsa Türkiye F-35 programına geri dönebilir mi?
Teknik olarak evet. Yaptırımların kalkması, Türkiye'nin F-35 ortaklığına dönüşünün önünü açar. Ancak daha önce ödediği yaklaşık 1.4 milyar doların akıbeti ve teslimat takvimi için yeni müzakereler gerekir. Ayrıca S-400'lerin konuşlandırılmasına dair ABD'yi tatmin edecek bir çözüm bulunması şart.
S-400'ler şu anda aktif olarak kullanılıyor mu?
Türkiye'ye teslim edilen S-400 sistemleri uzun süredir hangarlarda atıl durumda bekletiliyor. Operasyonel olarak aktif kullanıldığına dair resmi bir açıklama bulunmuyor. Bu durum, yaptırımların hafifletilmesi için Ankara'nın Washington ile yürüttüğü diplomaside bir esneklik unsuru olarak görülüyor.