Bürgenstock'tan 60 günlük yol haritası çıktı: Denetime izin, petrol yaptırımına geçici kalkma

Ne oldu?

ABD-İran nükleer yol haritası, İsviçre'nin Bürgenstock kasabasında yapılan ve iki gün süren doğrudan müzakereler sonucunda ortaya çıkan, nükleer programın denetlenmesi ile ekonomik yaptırımların hafifletilmesini eş zamanlı olarak öngören 60 günlük geçici bir güven inşa planıdır. BBC'nin diplomatik kaynaklara dayandırdığı habere göre İran, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) denetçilerinin belirli nükleer tesislere genişletilmiş erişim izni vermesini kabul ederken; Beyaz Saray da karşılık olarak İran ham petrolüne uygulanan ağır sevkiyat yaptırımlarını geçici olarak askıya aldığını duyurdu.

Neden gündemde?

Türkiye ve bölge basını konuyu manşetlere taşırken dikkat çeken en önemli nokta, tarafların memnuniyetine karşın İsrail hükümetinden gelen sert ve öfkeli tepki oldu. Yeni Şafak ve Rudaw'ın bölge istihbaratına dayandırdığı bilgilere göre İsrail, bu geçici rahatlamanın İran rejimine ekonomik nefes aldıracağını ve Tahran'ın nükleer silah geliştirmek için ihtiyaç duyduğu zamanı kazanmasına yol açacağını savunuyor. Konunun Türkiye gündemini yoğun meşgul etmesinin sebebi ise olası bir ABD-İran normalleşmesinin bölgesel denklemleri, enerji piyasalarını ve özellikle Suriye-Irak sahasındaki vekâlet savaşlarını doğrudan etkileyecek olmasıdır.

Bilinmesi gerekenler

Sahadan ve diplomasi kulislerinden sızan bilgileri doğrulamak gerekirse; bu bir nihai anlaşma değil, gerginliği azaltmayı amaçlayan bir nefes borusudur. Vietnam.vn'in analizine göre anlaşma, teknik olarak 60 günlük bir durdurma ve izleme mekanizmasına dayanıyor. Bu süreçte İran, Natanz ve Fordo tesislerinde UAEK kameralarını yeniden aktive edecek, ABD ise İran'a uyguladığı ikincil yaptırımları ihlal etmeden günlük belirli bir varil limitinin altında petrol ihracatına göz yumacak. Cumhuriyet Gazetesi'nin ulaştığı gayriresmî bilgilere göre 60 günün sonunda tarafların kalıcı bir nükleer anlaşma için bakanlar düzeyinde yeniden bir araya gelmesi planlanıyor. ABD istihbarat topluluğu son değerlendirmesinde, İran'ın nükleer silah geliştirme kapasitesinin geçtiğimiz yıl yapılan sınırlı askerî saldırılar sonucu ciddi biçimde gerilediğini belirtiyordu, bu durum Tahran'ı müzakere masasında daha yapıcı olmaya iten bir faktör olarak okunuyor.

Sırada ne var?

Uzmanlara göre bu 60 günlük yol haritası, ya kapsamlı bir Nükleer Anlaşma'ya (2015'teki Kapsamlı Ortak Eylem Planı benzeri genişletilmiş bir metne) giden yolu açacak ya da taraflar yeniden askerî gerilim sarmalına dönecek. Sahada test edilecek en kritik başlık, İran'ın denetim konusunda ne kadar şeffaf davranacağı. Eğer UAEK raporları temiz gelir ve İran uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'ın altına düşürme sinyali verirse, Beyaz Saray'ın petrol dışı finansal yaptırımları da yumuşatabileceği iddia ediliyor. Öte yandan İsrail Başbakanı'nın güvenlik kabinesini olağanüstü toplaması ve "Tahran'a taviz verilmemesi" yönündeki diplomasi atağının, ABD Kongresi'ndeki İran karşıtı kanadı nasıl hareketlendireceği merak konusu. Enerji piyasaları ise bu haberle birlikte kısa süreli bir rahatlama yaşadı; ancak yol haritasının kalıcı barışa evrilme ihtimali hâlâ "pamuk ipliğine bağlı" olarak nitelendiriliyor.