Bir kelime, üç farklı dünya: Sotheby’s müzayedesinden Beyaz Rusya iddialarına ‘harem’ neden yeniden gündemimizde?

Ne oldu?

Harem, Arapça kökenli bir kelime olup ‘korunan, kutsal ve saygı duyulan yer’ anlamına gelir. Toplumsal hayatta ise Osmanlı saraylarında padişah ve aile fertlerinin özel yaşam alanı olarak bilinir. Bugünlerde harem kavramı, birbiriyle hiç ilgisi yokmuş gibi görünen ama aynı dilsel mirası paylaşan üç farklı olayla gündemin zirvesine yerleşti. Bir yanda Londra’da bir müzayede evinde satışa çıkarılan Osmanlı dönemine ait bir tablo, diğer yanda İsrail güçlerinin El Halil’deki Harem-i İbrahim Camisi’ne yönelik kısıtlamaları ve Başakşehir’de açılan çağdaş bir fotoğraf sergisi. Magazin gündemini meşgul eden asıl gelişme ise Beyaz Rusya Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko’nun etrafındaki genç kadınlarla ilgili ‘harem kurdu’ iddiaları oldu.

Neden gündemde?

Magazin dünyasının radarına giren en çarpıcı başlık, uluslararası bir iddia. Nefes Gazetesi’nin servis ettiği haberde, Beyaz Rusya lideri Lukaşenko’nun devlet törenlerinde ve resmi gezilerde etrafının sürekli genç ve bakımlı kadınlarla sarılı olması ‘modern bir harem’ tartışmasını başlattı. Bu iddia, saray protokolünün ötesinde bir kişisel tercih olarak yorumlandı ve sosyal medyada geniş yankı buldu. Sanat cephesinde ise bambaşka bir ‘harem’ konuşuluyor. Dünyaca ünlü müzayede evi Sotheby’s’te Osmanlı dönemini tasvir eden bir harem resminin satışa sunulması, Milliyet gazetesinin manşetleri arasında yer aldı. Eserin oryantalist bakış açısını yansıtıp yansıtmadığı ve ulaştığı fiyat, sanat çevrelerinde hararetli bir sohbet başlattı. Bu iki magazin konusunun gölgesinde kalsa da, TRT Haber’in aktardığına göre İsrail’in Harem-i İbrahim Camisi’ni Kurban Bayramı’nda ibadete kapatması da kavramın kutsal mekân boyutunu acı bir şekilde hatırlattı.

Bilinmesi gerekenler

Harem denince akla ilk gelen Osmanlı saray teşkilatı olsa da, kelimenin kökeni çok daha derin. Akadca’da ‘örtmek, gizlemek, ayırmak’ fiillerine dayanan harem, Arapça’da ‘mukaddes ve muhterem olan’ anlamına genişliyor. Osmanlı’da padişahın ailesiyle yaşadığı, devlet protokolünün ve saray içi siyasetin şekillendiği bu özel alana yabancı erkeklerin girişi yasaktı. Burada yaşayan kadınlara da aynı isim verilirdi. Günümüzde bu tarihi bağlam, magazin dilinde ‘bir erkeğin etrafındaki kadın topluluğu’ gibi sığ bir anlama indirgenebiliyor. Lukaşenko ile ilgili ‘harem kurdu’ iddiaları, tam olarak bu popüler kültür kullanımının bir yansıması. Oysa aynı günlerde fotoğraf sanatçısı Engin Uzun’un Başakşehir’de açılan ‘Üç Harem’ sergisi, bu indirgemeye karşı entelektüel bir duruş sergiliyor. Anadolu Ajansı’nın haberleştirdiği sergi, harem kavramını kimlik, mahremiyet ve kutsallık üçgeninde yeniden sorguluyor. Bu üç farklı haber, aslında toplumun aynı kelimeyi ne kadar farklı tonlarda duyduğunu gözler önüne seriyor: magazinel bir fantezi, sanatsal bir metafor ve işgal altındaki kutsal bir mekân.

Sırada ne var?

Sotheby’s müzayedesindeki harem tablosunun kim tarafından ve kaça alındığı önümüzdeki günlerde sanat gündemini belirleyecek. Eserin Türkiye’ye dönüp dönmeyeceği şimdiden merak konusu. Lukaşenko cephesinde ise ‘harem’ iddialarına resmi bir yalanlama gelmesi bekleniyor; ancak magazin basını bu sansasyonel benzetmeyi uzun süre gündemde tutacak gibi görünüyor. Öte yandan İsrail’in Harem-i İbrahim Camisi üzerindeki kısıtlamalarına yönelik diplomatik tepkilerin dozu artıyor. Türkiye’nin bu konudaki girişimlerinin süreceği, Dışişleri Bakanlığı kaynaklarınca da dile getiriliyor. Başakşehir’deki ‘Üç Harem’ sergisi ise belirli bir süre daha ziyaret edilebilecek ve benzer temalarla farklı disiplinlerde yeni sanat üretimlerine kapı aralaması bekleniyor.