Belediye başkanı görevden uzaklaştırma: Yetkinin hukuki sınırları ve son dönem uygulamaları

Ne oldu?

Belediye başkanı görevden uzaklaştırma, bir belediye başkanının hakkında yürütülen adli veya idari soruşturma nedeniyle İçişleri Bakanı tarafından geçici olarak görevinden alınması işlemidir. Bu yetki, Anayasa'nın 127. maddesi ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 47. maddesine dayanır. Görevden uzaklaştırma kesin bir göreve son verme değil, geçici bir tedbirdir. İçişleri Bakanlığı, 5 Haziran 2025 tarihinde yaptığı yazılı açıklamayla Adalar Belediye Başkanı ve Silifke Belediye Başkanı'nın bu kapsamda görevlerinden uzaklaştırıldığını duyurdu. Aynı tarihte CHP'li Avcılar, Büyükçekmece, Gaziosmanpaşa, Ceyhan ve Seyhan belediye başkanları için de benzer kararların verildiği basına yansıdı. Uzaklaştırılan belediye başkanlarının yerine belediye meclisi tarafından geçici başkan seçilmesi süreci başlatıldı.

Neden gündemde?

Bu kararlar, Türkiye'de uzun süredir devam eden yerel yönetimler ile merkezi idare arasındaki yetki dengesi tartışmasını somutlaştırdı. Anayasa'nın 127. maddesi, İçişleri Bakanı'nın belediye başkanlarını görevden uzaklaştırması için üç açık koşul öngörür: suçun görevle ilgili olması, kişi hakkında adli veya idari soruşturma açılmış bulunması ve işlemin geçici nitelikte olması. Bakanlık kaynakları son kararların bu çerçevede alındığını belirtirken, muhalefet partileri yetkinin siyasi amaçlarla kullanıldığını öne sürüyor. Özellikle seçilmiş belediye başkanlarının yerine kayyum atanması değil, belediye meclisinden geçici başkan seçilmesi yoluna gidilmesi işlemin geçici karakterini vurguluyor. Ancak daha önce terör iddiası gibi gerekçelerle görevden uzaklaştırılan bazı belediye başkanlarının yerine doğrudan kayyum atandığı örnekler de bulunuyor. Bu durum, hangi durumda hangi prosedürün işletileceği konusunda kamuoyunda kafa karışıklığına yol açıyor.

Bilinmesi gerekenler

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 47. maddesi, görevden uzaklaştırılan belediye başkanının yerine gelecek kişinin belirlenme yöntemini düzenler. Buna göre, belediye meclisi kendi üyeleri arasından bir başkanvekili seçer. Bu süreçte, uzaklaştırılan başkanın göreve dönme ihtimali her zaman açıktır. Soruşturma sonunda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi veya beraat halinde başkan görevine iade edilir. Hukuk uzmanları, görevden uzaklaştırma kararlarının yargı denetimine açık olduğunu, etkilenen belediye başkanlarının idare mahkemelerinde iptal davası açabileceğini belirtiyor. Bu kararların Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı'na uygunluğu da zaman zaman uluslararası platformlarda tartışma konusu olmaktadır. Şart, yerel yönetim organlarının serbest seçimle işbaşına gelmesi ilkesini güvence altına alırken, istisnai hallerde müdahaleyi belirli şartlara bağlar. Son dönemde art arda gelen görevden uzaklaştırma kararları, bu şartların Türkiye'de ne ölçüde gözetildiği sorusunu gündeme getirmiştir. Ayrıca, 27 Aralık 2022'de bir belediye başkanının terör iddiasıyla görevden uzaklaştırılması örneğinde olduğu gibi, suçlamanın niteliğine göre prosedürün farklılaşabildiği de görülmektedir.

Sırada ne var?

Adalar ve Silifke belediye başkanlarının hukuki süreci yakından takip etmesi bekleniyor. Her iki başkanın da idare mahkemesine başvurarak yürütmenin durdurulması ve iptal talebinde bulunması söz konusu olabilir. Belediye meclislerinde yapılacak geçici başkan seçimleri, yerel siyasi dengeleri etkileyecek. Öte yandan, gözler İçişleri Bakanlığı'nın bundan sonraki adımlarında olacak. 2025 yılı içinde farklı partilere mensup belediye başkanları hakkında benzer kararların çıkıp çıkmayacağı merak konusu. Konunun siyasi boyutu da giderek büyüyor. TBMM'de yerel yönetimlerin özerkliği konusunda yeni yasal düzenlemelerin gündeme gelip gelmeyeceği, muhalefetin bu kararları hangi platformlara taşıyacağı yakından izlenecek. Uzmanlar, görevden uzaklaştırma yetkisinin sınırlarının daha net çizilmesi gerektiğini, aksi takdirde bu tür kararların seçmen iradesiyle bağdaşmadığına dair algının güçleneceğini belirtiyor.