Barajlar coştu, elektrik üretiminde tarihi rekor: Türkiye'nin hidroelektrik atağı ne anlama geliyor?

Ne oldu?

Türkiye'de elektrik üretimi, son dönemde yaşanan yoğun yağışlar ve mevsim normallerinin üzerinde seyreden kar erimeleriyle birlikte hidroelektrik cephesinde tarihi bir eşiği aştı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın verilerine göre, barajlardaki yüksek doluluk oranları sayesinde hidroelektrik santrallerinden elde edilen günlük üretim miktarı rekor tazeledi. Bigpara’nın haberine göre, bu artış Türkiye’nin toplam elektrik üretiminin önemli bir kısmını yenilenebilir kaynaklardan karşılamasını sağladı. Aynı dönemde Resmî Gazete'de yayımlanan yeni bir düzenleme ise lisanssız üretim yapan tesislerin önünü açtı. Buna göre, 10 yılını dolduran tüm lisanssız üretim tesisleri, ihtiyaç fazlası elektriğin tamamını serbest piyasada satabilecek. Bu iki gelişme, sektörde hem arz güvenliği hem de piyasa serbestisi açısından yeni bir dönemin kapısını aralıyor.

Neden gündemde?

Konunun gündeme oturmasının birkaç temel sebebi var. Birincisi, hidroelektrikteki üretim rekoru enerji arzında dışa bağımlılığı azaltma potansiyeli taşıyor. Yerli ve yenilenebilir bir kaynak olan su gücünün bu denli aktif kullanılması, doğal gaz ithalatına ödenen faturayı bir süreliğine hafifletme ve cari açığa olumlu katkı yapma ihtimalini gündeme getiriyor. İkincisi, Anadolu Ajansı’nın duyurduğu lisanssız üretimde tam satış izni, özellikle çatı tipi güneş panelleri ve küçük ölçekli rüzgâr tesisleri gibi dağıtık üretim yatırımlarını doğrudan etkiliyor. 10 yıllık kısıtın kalkması, bu alandaki yatırım iştahını artıracak bir adım olarak yorumlanıyor. Üçüncüsü, bu iki gelişmenin eş zamanlı yaşanması, Türkiye’nin yenilenebilir enerjideki kurulu gücünün ne kadar kritik bir noktaya ulaştığını gözler önüne seriyor. Enerji Günlüğü'nün de belirttiği gibi, lisanssız tesislerin sisteme entegrasyonu, daha önce kapasite sınırları nedeniyle bekleyen birçok projeyi canlandırabilir.

Bilinmesi gerekenler

Elektrik üretimi, bir manyetik alan içinde iletkenin hareketiyle enerji elde edilmesi prensibine dayanır. Bu temel fizik kuralı, 1830'larda Michael Faraday tarafından keşfedildi ve bugün hâlâ dev barajlardan nükleer santrallere kadar tüm tesislerin çalışma ilkesini oluşturuyor. Hidroelektrik santrallerde suyun potansiyel enerjisi türbinleri döndürüyor; rüzgâr ve güneşte ise rüzgâr akımları veya fotovoltaik hücreler devreye giriyor.

Türkiye'de mevcut durumda elektrik üretiminin yaklaşık üçte biri hidroelektrik santrallerden karşılanıyor. 2025 yılı itibarıyla toplam elektrik tüketiminin 455 teravatsaat seviyesine yaklaşması bekleniyor. Ember Energy'nin raporuna göre, 2024’te güneşten elektrik üretimi yüzde 39 gibi rekor bir artış gösterdi. Ancak mevsimsel şartlara bağlı olarak hidroelektrikteki bu tarihi rekor, yılın ikinci yarısında kuraklık riskine karşı barajlardaki suyun stratejik kullanımını da gündeme getiriyor. Ayrıca yeni düzenlemeyle birlikte, 10 yılı dolduran lisanssız üretim tesislerinin ihtiyaç fazlası enerjiyi satabilmesi, mahsuplaşma mantığını değiştirecek ve tüketici konumundaki küçük üreticileri aktif piyasa oyuncusuna dönüştürecek.

Sırada ne var?

Enerji piyasasında gözler şimdi hidroelektrikteki rekor seviyelerin elektrik fiyatlarına nasıl yansıyacağında. Özellikle serbest tüketici limitlerinin düşürülmesi ve Spot elektrik piyasasındaki fiyat hareketleri yakından takip ediliyor. Lisanssız üretim tarafında ise EPDK'nın yayımlayacağı ikincil mevzuat bekleniyor; bu mevzuat tam satış modelinin uygulama esaslarını netleştirecek. Uzmanlar, düzenlemenin özellikle OSB'lerde ve ticari binalarda kurulu atıl kapasiteyi harekete geçirmesini bekliyor. Orta vadede, Türkiye Ulusal Enerji Planı'nda belirtilen 2035 yılı için 510 teravatsaatlik tüketim hedefi düşünüldüğünde, hem büyük ölçekli yenilenebilir yatırımların hem de dağıtık üretimin eşzamanlı olarak büyümesi kritik önemde olacak. Barajlar coştu, ancak asıl mesele bu coşkunun enerji dönüşümüne sürdürülebilir bir katkıya dönüşüp dönüşmeyeceği.