Afrika'nın Kayıp İsmi: 'Zaire' Tam Olarak Nedir ve Neden Haritadan Silindi?
1971'den 1997'ye kadar Afrika kıtasının ortasında yer alan ve diktatör Mobutu'nun 'Afrikalılaştırma' politikasının bir sembolü olan Zaire, bugünkü Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin otoriter tek parti rejimi altındaki eski adıdır.
Bu yazıyı sesli dinle
Ne oldu?
Zaire, bugünkü Kongo Demokratik Cumhuriyeti sınırları içerisinde 1971 ile 1997 yılları arasında varlığını sürdüren otoriter bir devletin resmi adıdır. Afrika kıtasının en büyük yüz ölçümüne sahip ikinci ülkesi olan bu topraklar, 1960'ta Belçika'dan bağımsızlığını kazandıktan sonra üçüncü kez isim değiştirerek bu unvanı aldı. Dönemin Devlet Başkanı Mobutu Sese Seko’nun yürüttüğü kökten reform politikası kapsamında ülkeye Portekizce 'nehir' anlamına gelen ve Kongo Nehri’nin yerel bir adından türetilen 'Zaire' adı verildi. Bu değişiklik, sadece bir isimlendirmeden ibaret değildi; sömürge geçmişini reddetme ve kültürel kimliği dönüştürme iddiası taşıyan bir rejimin başlangıcına işaret ediyordu.
Neden gündemde?
Zaire ismi, yakın dönemde popüler kültür ve bilgi yarışmalarının etkisiyle yeniden merak konusu oldu. Özellikle internette 'Zaire hangi ülke?' sorusunun sıkça aranması ve televizyon yarışmalarında soru olarak çıkması, 26 yıl önce sona eren bu siyasi yapılanmayı tekrar gündeme taşıdı. İsmin gündeme gelmesinin bir diğer nedeni ise Afrika’daki güncel siyasi krizlerle birlikte kıtanın sömürge sonrası kimlik arayışının tartışılıyor olmasıdır. Mobutu rejiminin sembolü olan Zaire, aynı zamanda Soğuk Savaş döneminde Batı’nın desteklediği otoriter liderlerin ülkelerini nasıl şekillendirdiğine dair tarihi bir örnek olarak inceleniyor.
Bilinmesi gerekenler
Ülke, bağımsızlık sonrası ilk olarak 'Kongo Cumhuriyeti' (Kongo-Kinşasa) adını taşırken, komşusu Kongo-Brazzaville ile sürekli karıştırıldı. Bu karışıklığı gidermek için 1964’te 'Kongo Demokratik Cumhuriyeti' adı benimsendi. 1965’te askeri darbe ile iktidarı ele geçiren Mobutu, 1971’de ülkenin adını Zaire olarak değiştirdi. Bu süreçte başkent Léopoldville’in adı Kinşasa olarak değiştirildi. Mobutu Sese Seko, kendi doğum adı olan Joseph-Désiré Mobutu’yu da terk ederek Afrikalı bir kimliğe büründü. Tek partili, baskıcı bir rejim kuran Mobutu, ülkenin zengin yeraltı kaynaklarını kişisel serveti için kullanmakla eleştirildi. Zaire dönemi, Birinci Kongo Savaşı’nın sona ermesiyle kapandı. 17 Mayıs 1997’de Laurent-Désiré Kabila’ya bağlı isyancı güçlerin başkente girmesi ve Mobutu’nun ülkeyi terk etmesiyle, yeni yönetim ilk icraat olarak ülkenin adını yeniden Kongo Demokratik Cumhuriyeti yaptı.
Sırada ne var?
Kongo Demokratik Cumhuriyeti, isim değişikliğine rağmen Zaire döneminin siyasi ve ekonomik mirasıyla boğuşmaya devam ediyor. Ülkenin doğusunda hâlen süren silahlı çatışmalar ve istikrarsızlık, Mobutu rejiminin miras bıraktığı zayıf devlet yapısının bir sonucu olarak görülüyor. Günümüzde başta kobalt olmak üzere stratejik madenler nedeniyle küresel güçlerin ilgi alanında kalan ülke, Zaire dönemindeki gibi yine bir kaynak savaşının ortasında bulunuyor. Tarihçiler ve siyaset bilimciler, Zaire deneyimini Afrika'daki 'yeni sömürgecilik' ve 'diktatörlük' tartışmaları için güncel bir vaka olarak değerlendirmeye devam ediyor.
Sık Sorulan Sorular
Zaire hangi ülkenin eski adıdır?
Zaire, günümüzdeki Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin 1971 ile 1997 yılları arasında kullandığı resmi addır. Ülke bu ismi diktatör Mobutu Sese Seko döneminde almıştır.
Ülkenin adı neden Zaire'den tekrar Kongo olarak değiştirildi?
1997 yılında Birinci Kongo Savaşı sonucunda Mobutu rejimi devrildi. İktidara gelen Laurent-Désiré Kabila, otoriter rejimin ve Mobutu'nun 'Afrikalılaştırma' politikasının bir sembolü olarak görülen Zaire ismini kaldırarak ülkeye yeniden Kongo Demokratik Cumhuriyeti adını verdi.
Mobutu Sese Seko'nun isim değiştirme politikasının kapsamı neydi?
Mobutu, sömürge döneminin izlerini silme iddiasıyla sadece ülkenin adını değil, birçok şehir ve coğrafi yerin adını da değiştirdi. Başkent Léopoldville, Kinşasa oldu. Kendi adını da Joseph-Désiré Mobutu'dan Afrikalı bir isim olan Mobutu Sese Seko olarak değiştirerek bu politikayı bizzat uyguladı.
Zaire adı günümüzde resmi olarak herhangi bir yerde kullanılıyor mu?
Hayır, Zaire adı resmi olarak kullanılmamaktadır. Ancak bu adı taşıyan Kongo Nehri'nin bir kolu ve Afrika'nın en yüksek beşinci dağı olan Zirve Zaire gibi bazı coğrafi terimlerde varlığını sürdürmektedir. Ayrıca tarih ve siyaset bilimi literatüründe bu dönem Zaire olarak anılmaya devam eder.