ABD'nin İran petrol muafiyetini sonlandırması ne anlama geliyor?

Ne oldu?

ABD İran Petrol Muafiyeti, Washington yönetiminin İran ham petrolü ve doğalgazı ithal eden ülkelere yönelik yaptırım kararlarında sağladığı geçici istisna izinlerini kapsar. Son olarak ABD Dışişleri Bakanlığı, Irak'ın İran'dan elektrik ve doğalgaz ithal edebilmesi için tanınan ve defalarca uzatılan muafiyetin süresinin dolduğunu ve yenilenmeyeceğini bildirdi. Karar, Donald Trump yönetiminin İran'a karşı başlattığı “maksimum baskı” stratejisinin en yeni adımı olarak değerlendiriliyor. Irak'a verilen bu özel izin, Bağdat yönetiminin enerji krizini yönetebilmesi için kritik bir mekanizmaydı; zira Irak elektrik üretiminin yaklaşık üçte birini İran gazına borçlu.

Neden gündemde?

Bu karar sadece Irak’ı değil, doğrudan küresel petrol piyasalarını ve dolaylı olarak Türkiye’yi de yakından ilgilendiriyor. Muafiyetin kaldırılması, piyasada İran petrol arzının daha da daralacağı endişesini artırdı. “Maksimum baskı” altında İran’ın Asya’ya, özellikle Çin’e gerçekleştirdiği kayıt dışı petrol ihracatının önüne geçilmesi hedefleniyor. ABD Hazine Bakanlığı’nın, İran ham petrolünün taşınmasına karışan bir dizi tanker ve nakliye şirketine yeni yaptırımlar getirdiği haberleri de BloombergHT ve piyasa bültenlerinde yer aldı. İran tarafı ise ortaya atılan muafiyet iddialarını yalanlayarak bu tür izinlerin zaten ABD’nin tek taraflı adımları olduğunu ve İran’ın ticaretini meşru kılmadığını savundu. Piyasalar için asıl gündem maddesi, bunun Brent petrol fiyatlarını yukarı yönlü baskılaması ve Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkelerde maliyetleri artırma potansiyelidir.

Bilinmesi gerekenler

• Muafiyetin kapsamı: Bu muafiyet ilk olarak 2018’de ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından başlatılmıştı. Aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 8 ülkeye verilen altı aylık istisnalar 2019 Mayıs’ta tamamen kaldırılmıştı. Ancak Irak’a enerji güvenliği gerekçesiyle 45 ila 120 günlük özel muafiyetler verilmeye devam edilmişti. Şimdi bu kapının tamamen kapanması, komşu İran’dan ucuz enerji alan ülkeler için bir dönemin sonu anlamına geliyor.
• Türkiye’ye etkisi: Türkiye, 2019’dan beri İran’dan doğrudan ham petrol alımını durdurmuş durumda. Dolayısıyla bu kararın Tüpraş’a yönelik doğrudan bir yaptırım riski bulunmuyor. Ancak küresel arzda yaşanan daralma, Türkiye’nin spot piyasadan aldığı petrolün varil fiyatını etkileyebilir. Jeopolitik arz riski, akaryakıt fiyatlarında dalgalanma olarak hissedilebilir.
• Yaptırımın muhatabı: ABD’nin hedefi, İran’ın enerji gelirlerini sıfıra indirmek. Bu kapsamda İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın “Yaptırımları delmek ihanettir, biz şeffaf ticaret istiyoruz” söylemine rağmen Washington, “gölge filo” adı verilen eski tankerlerle yapılan ticareti hedef alıyor.

Sırada ne var?

Gözler Irak’ın alternatif enerji anlaşmalarına ve yaz aylarında yaşanması muhtemel elektrik kesintilerine çevrilmiş durumda. ABD’nin, İran’dan petrol alan Çinli rafinerilere yönelik ikincil yaptırım tehditlerini hayata geçirip geçirmeyeceği belirsiz. Piyasalarda asıl korku, Hüsiler ve Orta Doğu’daki gerginlikle birlikte arz kanallarının tıkanması. Eğer İran’ın ihracatı belirgin biçimde düşerse, OPEC+ toplantısı öncesinde petrol fiyatlarında sert sıçramalar görülebilir. Türkiye’de ise enerji otoriteleri, küresel petrol fiyatlarındaki oynaklığın doğrudan benzin ve motorin fiyatlarına yansıyabileceği uyarısında bulunuyor.