ABD mutabakat ihlali iddiaları Hürmüz'de tırmanan krizin fitilini ateşledi

Ne oldu?

ABD mutabakat ihlali, İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasında haftalar süren yoğun müzakereler sonucunda varılan 14 maddelik ateşkes ve nükleer uzlaşı zaptının, bölgedeki askeri çatışmalarla sekteye uğramasıyla patlak veren derin bir güven bunalımıdır. İran Devrim Muhafızları Ordusu, Bahreyn ve Kuveyt'te konuşlu ABD askeri üslerinin hedef alındığını duyurdu. Bu saldırılar, ABD güçlerinin İran'ın güneyindeki Sirik civarında yer alan noktalara düzenlediği operasyonlara misilleme olarak nitelendirildi. Tahran yönetimi, söz konusu ABD saldırılarını "mutabakatın açık ihlali" olarak tanımlarken, İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in üst düzey bir danışmanı, herhangi bir ihlale "hızlı ve ezici" bir karşılık verileceği uyarısında bulundu.

Neden gündemde?

Bu gelişme, Haziran 2026'da imzalanan ve bölgede savaşın sonlandırılmasını hedefleyen kırılgan ateşkesin geleceğini belirsizliğe sürükledi. Mutabakat zaptı, İran'ın nükleer silah edinme yolundaki faaliyetlerini durdurmasını ve Hürmüz Boğazı'ndaki deniz ablukasını kaldırmasını öngörüyordu. Buna karşılık ABD'nin de kapsamlı yaptırımları aşamalı olarak gevşetmesi bekleniyordu. Ancak Sirik'teki ABD operasyonu ve hemen ardından Bahreyn ile Kuveyt'teki üslere yönelik misilleme dalgası, diplomasi kanallarının yerini yeniden sıcak çatışma ortamına bırakmasına neden oldu. ABD yönetimi ise İran'ı, Hürmüz Boğazı'ndaki askeri hareketliliği gerekçe göstererek mutabakatı ihlal eden taraf olmakla suçluyor. Karşılıklı suçlamalar, anlaşma metninin yoruma açık maddelerinin sahada nasıl test edileceğine dair en ciddi sınavın verildiğini gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

Taraflar arasında 60 günlük bir yol haritası öngören mutabakat zaptı, en kritik başlık olarak İran'ın nükleer programının denetimini içeriyordu. Anlaşma uyarınca İran, "hiçbir koşulda nükleer silah peşinde koşmayacağını" taahhüt etmişti. Buna karşılık ABD, İran ekonomisini hedef alan bir dizi finansal yaptırımı askıya alacaktı. Ne var ki sahadaki askeri angajman kuralları ve karşılıklı kuvvet konuşlanmaları konusunda metinde gri alanlar kaldığı anlaşılıyor. İran, kendi topraklarına yönelik doğrudan bir saldırıyı mutabakatın ruhuna aykırı sayarken; ABD, vekil güçlerin bölgedeki ABD varlıklarına tehdit oluşturmasını anlaşmanın ihlali olarak değerlendiriyor. Tahran sokakları ise bu gelişmelere temkinli bir umutsuzlukla tepki veriyor. Anlaşmanın getirdiği kısa süreli ekonomik ferahlama havasının dağılmasından endişe ediliyor.

Sırada ne var?

Diplomatik kaynaklar, mutabakatın tamamen çökmesi halinde Hürmüz Boğazı'ndaki tansiyonun küresel enerji piyasalarını sarsacak düzeye tırmanabileceğine dikkat çekiyor. İran'ın deniz ablukası tehdidini yeniden gündeme getirme ihtimali, ABD Beşinci Filosu'nun Bahreyn'deki varlığını daha da kritik hale getiriyor. İranlı yetkililer, "mutabakat imzalanmadan önceki askeri duruma dönüş" seçeneğinin masada olduğunu belirtiyor. Kısa vadede tarafların arabulucu ülkeler üzerinden bir ateşkesi yeniden tesis etmeye çalışması bekleniyor. Ancak hem Washington hem de Tahran'dan gelen sert açıklamalar, güven artırıcı adımlar için manevra alanının giderek daraldığına işaret ediyor.