ABD-İran nükleer mutabakatı: Masa mı kaldı, tehditler mi konuşuyor?

Ne oldu?

İran-ABD nükleer anlaşması, Washington ile Tahran arasında uzun süredir devam eden müzakerelerin ulaştığı ve ‘Mutabakat Zaptı’ olarak bilinen 14 maddelik bir ön protokoldür. Anlaşma, İran’ın nükleer programını sınırlandırmasını ve asla nükleer silah geliştirmeyeceğini taahhüt etmesini öngörüyor. BBC Türkçe’nin aktardığına göre metin, İran’ın barışçıl nükleer faaliyetlerini denetim altında sürdürmesine izin verirken, uranyum zenginleştirme oranları ve stok miktarlarına net sınırlamalar getiriyor.

Süreç oldukça sancılı ilerledi. Beyaz Saray, 3 Mart 2026’da yaptığı açıklamada İran’ın “anlaşmak istemediğini” öne sürerek masadan kalkma sinyali vermişti. Buna karşılık İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ise 20 Şubat’ta yaptığı değerlendirmede, olası bir anlaşmanın adil ve eşitlikçi olması gerektiğini vurgulamış, Tahran’ın “kırmızı çizgilerine” dikkat çekmişti. Haziran ayında ABD’nin İran’a uranyum zenginleştirmeyi tamamen durdurmayı da içeren kapsamlı bir teklif sunduğu biliniyor. İran tarafı ise bu teklife kendi kırmızı çizgileri çerçevesinde karşılık vererek birkaç gün içinde yeni bir taslak sunacağını duyurmuştu.

Neden gündemde?

Konu, hem bölgesel güvenlik dengeleri hem de enerji piyasaları açısından kritik eşikte bulunuyor. Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın sürece dair sert çıkışı gündeme bomba gibi düştü. Hürriyet’in “Trump savaşın altında kaldı… ABD’de mutabakat zaptı şoku” başlığıyla duyurduğu gelişmeye göre Trump, anlaşma sağlanamaması halinde İran’a yönelik askeri saldırıları yeniden başlatma tehdidinde bulundu. Bu tehdit, diplomasi ile askeri seçenek arasındaki çizginin ne kadar ince olduğunu gösteriyor.

Euronews ise anlaşmayı “Kim kazandı, bilmeniz gerekenler” perspektifiyle ele aldı. Analize göre kısa vadede her iki taraf da kazanım elde etmiş görünüyor: Washington, İran’ın nükleer silah edinme yolundaki adımlarını durdurmayı başarırken; Tahran, ağır ekonomik yaptırımların hafifletilmesi için somut bir yol haritasına kavuştu. Öte yandan Ulusal Kanal’da görüş bildiren Dr. Hazar Vural, anlaşmanın kalıcılığı konusunda temkinli konuşarak “taraflar arasındaki güvensizliğin köprülemez boyutta olduğunu” belirtti.

Bilinmesi gerekenler

Mutabakat zaptı, bağlayıcı bir nihai anlaşma değil, bir niyet belgesi niteliğinde. Yani taraflar ilerleyen haftalarda bu çerçeveyi somut ve denetlenebilir maddelere dönüştürmek zorunda. İran’ın nükleer silaha sahip olmayacağı taahhüdü kağıt üzerinde güçlü dursa da, denetim mekanizmasının nasıl işleyeceği hâlâ netleşmiş değil. Geçmişte 2015 nükleer anlaşmasından tek taraflı çekilen ABD’nin güvenilirliği Tahran açısından en büyük soru işareti olmaya devam ediyor.

İsrail ve Körfez ülkeleri süreci endişeyle izliyor. Özellikle İsrail, İran’ın nükleer eşik ülkesi olarak kalmasına dahi karşı çıkıyor. Türkiye ise komşusundaki bu hareketliliği enerji arz güvenliği ve bölgesel istikrar penceresinden değerlendiriyor.

Sırada ne var?

Takvim sıkışık. Tarafların önümüzdeki haftalarda teknik heyetler düzeyinde bir araya gelerek denetim ve yaptırımların kaldırılma takvimi gibi başlıkları netleştirmesi bekleniyor. Asıl kırılma anı ise ABD Kongresi’nde yaşanacak. Mutabakat zaptının bağlayıcı bir anlaşmaya dönüşmesi halinde Kongre’nin onayı gerekecek ki bu, Trump’ın partisi içinde bile ciddi tartışmalara yol açabilir. İran cephesinde ise dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in nihai onayı şart.

Bloomberght’nin işaret ettiği gibi Trump’ın “anlaşma olmazsa saldırıları yeniden başlatırız” tehdidi, diplomasinin başarısızlığı senaryosunda askeri tırmanışın hâlâ masada olduğunu gösteriyor. Dolayısıyla mürekkep kurumadan atılan bu sert mesajlar, anlaşmanın pamuk ipliğine bağlı olduğunu kanıtlıyor.