ABD İran nükleer denetim krizi: Trump'ın 'mutabakat' iddiası Tahran'ı karıştırdı

Ne oldu?

ABD İran nükleer denetim gerilimi, Beyaz Saray'dan gelen sürpriz bir açıklamayla yeni bir boyut kazandı. ABD Başkanı sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, "İran, gelecekte süresiz şekilde en üst düzey nükleer denetimleri tamamen kabul etti. Bu, nükleer dürüstlüğü garanti altına alacak" ifadelerini kullandı. Açıklama uluslararası piyasalarda ve diplomasi çevrelerinde anında yankı buldu. Ancak üzerinden saatler geçmeden Tahran cephesinden çok sert bir yalanlama geldi. İranlı yetkililer, nükleer tesislerinin denetlenmesine izin vermeyeceklerini yineleyerek Trump'ın sözlerini "gerçek dışı" olarak nitelendirdi. Bu karşılıklı açıklamalar, Hürmüz Boğazı'nda yaşanan askeri hareketlilikle aynı zaman dilimine denk geldi. İran Devrim Muhafızları'na bağlı sürat teknelerinin bölgedeki ABD donanma unsurlarına yakın seyrettiğine dair haberler gelirken, Tahran resmi ajansı üzerinden yapılan "nükleer denetim ve Hürmüz Boğazı'nda yeni mutabakat sınanıyor" başlıklı servis kafaları daha da karıştırdı. Ortada net bir anlaşma metni ya da diplomatik çerçeve bulunmazken, tarafların birbirine taban tabana zıt mesajlar vermesi, müzakerelerin hangi aşamada olduğu sorusunu gündeme taşıdı.

Neden gündemde?

Konunun Türkiye kamuoyunda da geniş yankı bulmasının birkaç temel sebebi var. Öncelikle İran, Türkiye'nin en önemli sınır komşularından biri ve iki ülke arasındaki ticaret hacmi milyarlarca dolar seviyesinde. Bölgede olası bir askeri tırmanış doğrudan Türkiye'yi etkileme potansiyeli taşıyor. İkinci olarak Hürmüz Boğazı, küresel petrol ticaretinin can damarı konumunda. Dünya petrol arzının yaklaşık beşte biri bu dar su yolundan geçiyor. İran'ın zaman zaman boğazı kapatma tehdidinde bulunması, enerji fiyatlarında ani sıçramalara yol açabiliyor. Nitekim Trump'ın açıklamasının ardından petrol fiyatlarında kısa süreli bir gevşeme yaşansa da, İran'ın yalanlamasıyla piyasalar yeniden temkinli seyre döndü.

Üçüncü ve belki de en kritik nokta, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) İran'daki denetim mekanizmasının geleceği. Hatırlanacağı üzere İran, 2021 yılında nükleer tesislerinde "baskın" denetim olarak bilinen ek protokol uygulamasını askıya almıştı. O tarihten bu yana Tahran ile UAEA arasında sınırlı bir işbirliği yürütülüyor. Trump yönetiminin "süresiz ve en üst düzey denetim" iddiası, eğer doğruysa, bu tablonun kökten değiştiği anlamına gelirdi. Ancak İran'ın Kurdistan24 ve Hürriyet gibi yayın organlarına yansıyan resmi teyitlerinde böyle bir adımın kesinlikle atılmadığı vurgulanıyor. Hatta İranlı bir yetkilinin "Nükleer tesislerimizin yabancı güçlerce denetlenmesine asla izin vermeyeceğiz" sözleri, pozisyonun ne kadar katı olduğunu gösteriyor.

Bilinmesi gerekenler

Mevcut tabloyu doğru okumak için üç başlığı birbirinden ayırmak gerekiyor. Birincisi, Trump'ın açıklamasının iç siyasete dönük boyutu. ABD'de seçim atmosferine girilirken Başkan'ın dış politikada somut bir başarı hikayesine ihtiyaç duyduğu yorumları yapılıyor. İkincisi, Hürmüz Boğazı'ndaki askeri gerilim. Bölgeden gelen görüntüler ve İran yanlısı kaynakların "mutabakat sınanıyor" ifadesi, nükleer pazarlığın deniz güvenliği unsurlarıyla iç içe geçtiğine işaret ediyor. Üçüncüsü ise İran'ın iç dinamikleri. Tahran yönetimi, kendi kamuoyuna ve bölgesel müttefiklerine karşı "taviz verilmedi" mesajını güçlü tutmak zorunda. Bu da çelişkili açıklamaların temelini oluşturuyor. Özetle, ortada resmi ve teyitli bir anlaşma yok.

Sırada ne var?

Diplomatik kaynaklar, önümüzdeki günlerde Umman ya da Katar arabuluculuğunda yeni bir dolaylı müzakere turunun gündeme gelebileceğini belirtiyor. UAEA Başkanı'nın Tahran'a yapmayı planladığı ziyaret kritik önemde. Eğer İran gerçekten denetim konusunda bir esneklik sinyali verirse, bu hem nükleer anlaşmazlığın seyrini hem de Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimin dozunu değiştirebilir. Ancak şu aşamada Tahran'ın resmi pozisyonu net: Ne süresiz denetim ne de nükleer tesislere koşulsuz erişim söz konusu. Türkiye ise gelişmeleri yakından izliyor; zira hem enerji güvenliği hem de bölgesel istikrar açısından bu denklemin neresinde durulacağı, Ankara'nın dış politika ajandasının üst sıralarında yer alıyor.