ABD-İran nükleer anlaşması nedir, sızdırılan maddeler ve Trump'ın 'tamamlandı' çıkışı ne anlama geliyor?

Ne oldu?

ABD-İran nükleer anlaşması, Tahran yönetiminin nükleer programını uluslararası denetime açması karşılığında üzerindeki ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını öngören kapsamlı bir mutabakattır. ABD Başkanı Donald Trump, 2025 yılının Temmuz ayı ortasında yaptığı açıklamayla müzakerelerin sonuçlandığını ve anlaşmanın “tamamlandığını” duyurdu. Trump ayrıca, küresel petrol trafiğinin can damarı olan Hürmüz Boğazı’nın ticari geçişlere yeniden tam kapasiteyle açılacağını belirtti. Bu açıklama, aylardır Maskat ve Roma’da devam eden 5 turluk dolaylı görüşme sürecinin ardından geldi. Anlaşmanın ayrıntıları henüz resmi olarak yayımlanmasa da, basına sızdırılan 14 maddelik taslak metin, mutabakatın sanılandan çok daha geniş bir jeopolitik çerçeveyi kapsadığını ortaya koydu.

Neden gündemde?

Anlaşma, yalnızca nükleer silahlanmanın önlenmesini değil, Ortadoğu’daki güç dengesini temelinden sarsacak maddeleri de içeriyor. Sızdırılan metne göre ABD, İran’a nükleer altyapısını sökmediği için yıllardır uygulanan yaptırımlar nedeniyle bir tür “dev tazminat” ödemeyi kabul ediyor. Bunun yanı sıra taraflar arasında karşılıklı bir saldırmazlık taahhüdü yer alıyor. En dikkat çekici maddelerden biri ise İran’ın bölgedeki en kritik vekil gücü olan Hizbullah üzerinden Lübnan’daki nüfuzuna dair düzenlemeler. Uzmanlar, bu maddenin İran’ın bölgesel caydırıcılık stratejisini sınırlamayı amaçladığını belirtiyor. Stratejik Düşünce Enstitüsü’nün analizine göre, bu hükümler Tahran’a ekonomik nefes aldırırken, bölgedeki askeri angajmanlarını daraltmayı hedefliyor. Konu, İsrail başta olmak üzere bazı müttefiklerin tepkisini çekerken, Türkiye’de de hem enerji güvenliği hem de İran ile ticari ilişkiler açısından yakından takip ediliyor.

Bilinmesi gerekenler

Sızdırılan mutabakatın öne çıkan maddeleri şöyle:

• Uluslararası Denetim: İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) tüm nükleer tesislerine ve şüpheli sahalara koşulsuz erişimini kabul ediyor.
• Yaptırımların Kaldırılması: ABD ve AB, İran’ın petrol ihracatı ve bankacılık sistemini hedef alan ekonomik yaptırımları aşamalı olarak kaldıracak.
• Dev Tazminat İddiası: Yeni Şafak ve Sözcü Gazetesi’nin servis ettiği metne göre, ABD’nin İran’a yaptırım kaynaklı ekonomik kayıplar için belirli bir tazminat mekanizması sunacağı belirtiliyor.
• Saldırmazlık ve Lübnan: Taraflar birbirine karşı kuvvet kullanmama taahhüdünde bulunurken, İran’ın Lübnan’daki askeri varlığını ve Hizbullah’a silah transferini sınırlama konusunda mutabakata vardığı ileri sürülüyor.

BBC News Türkçe’nin aktardığına göre, İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, anlaşmanın “adil ve eşitlikçi” olması gerektiğini vurgulamış ve kısa sürede uzlaşıya varılabileceğini ifade etmişti. 11 Haziran 2025’te İran tarafı, anlaşmanın ulaşılabilir olduğunu ve hızlıca sağlanabileceğini duyurmuştu. Beyaz Saray ise Mart 2026’da yaptığı açıklamada İran’ın önceki teklifleri reddettiğini iddia etmiş, ancak süreç ilerleyen aylarda yeniden ivme kazanmıştı.

Sırada ne var?

Trump’ın “anlaşma tamamlandı” söylemine karşın, metnin nihai hali resmi olarak imzalanmadı. Bundan sonraki süreçte anlaşmanın ABD Kongresi’nde onaylanması ve UAEA denetimlerinin takvime bağlanması bekleniyor. Asıl kırılma noktası, İsrail’in ve Körfez ülkelerinin anlaşmaya vereceği tepki olacak. Analistler, özellikle Lübnan maddesi ve tazminat hükmünün, anlaşmanın yasalaşma sürecinde ciddi dirençle karşılaşabileceğini belirtiyor. Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüseferin normale dönmesi, küresel enerji piyasalarında kısa vadede fiyatları aşağı çekecek bir gelişme olarak görülüyor. Türkiye açısından ise İran’a yönelik ticaretin önündeki finansal engellerin kalkması ve enerji arz güvenliğinin pekişmesi en somut kazanımlar arasında sayılıyor.