ABD-İran görüşmesi iptali: Masa neden devrildi, gözler hangi başkentte?

Ne oldu?

ABD-İran görüşmesi iptali, iki ülke arasında aylar süren dolaylı müzakerelerin son turunun İsviçre'de gerçekleşmesine saatler kala alınan bir karardır. İsviçre Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan kısa açıklamada, planlanan görüşmenin iptal edildiği doğrulandı ancak kararın hangi tarafın talebiyle alındığına dair net bir ifade kullanılmadı. Diplomatik kaynaklar, Washington ile Tahran arasında nükleer program ve bölgesel güvenlik başlıklarında yürütülen diyaloğun son ayağının, son dakikada ortaya çıkan anlaşmazlıklar nedeniyle rafa kalktığını belirtiyor. Görüşmelerin, Umman arabuluculuğunda yürütülen formatın dışında, doğrudan İsviçre ev sahipliğinde yapılması bekleniyordu.

Neden gündemde?

İptal haberi, sadece iki ülke ilişkileri açısından değil, Türkiye'nin de yakın coğrafyasında hissedilen bölgesel dengeler açısından kritik bir kırılma anını temsil ediyor. ABD Başkanı Donald Trump, mart ayında İran'ı nükleer müzakerelere çağırmış ve aksi takdirde askeri seçeneklerin masada olduğunu açıkça dile getirmişti. İran ise özellikle İsrail ile yaşanan karşılıklı misillemeler ve Yemen’deki Husi gruplara verdiği destek nedeniyle doğrudan bir diyalogdan kaçınırken, Umman üzerinden dolaylı temaslara yeşil ışık yakmıştı. Görüşmenin iptali, tarafların pozisyonlarının hâlâ ne kadar keskin olduğunu ve diplomatik kanalların neredeyse tükendiğini gösteriyor. Türk dış politikası açısından da komşu coğrafyada yeni bir istikrarsızlık dalgası anlamına gelen bu gelişme, enerji güvenliği ve sınır ötesi riskler bağlamında Ankara’nın radarında olacak türden.

Bilinmesi gerekenler

İsviçre’nin ev sahipliğinde yapılması planlanan görüşmenin çöküş sebebine dair üç farklı rivayet öne çıkıyor. İlk iddiaya göre İran, görüşme öncesinde arabulucu ülkenin “tarafsızlığını” sorgulayan bir çıkış yaptı. İkinci senaryo, ABD’nin İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine yönelik yeni yaptırım kararlarını askıya almayı reddetmesiyle masanın dağıldığı yönünde. Üçüncü ve en kritik iddia ise teknik konularda ilerleme sağlanamadan siyasi bir çerçeve açıklanmasına Tahran’ın itiraz ettiği. Bu noktada, İran Dışişleri Bakanlığı’nın açıklamasında “doğrudan müzakerenin şartlarının oluşmadığı” vurgusu dikkat çekiyor. Görüşmenin iptal edilmesiyle birlikte İran’ın yüzde 60 saflıkta uranyum stoklamaya devam ettiği ve bunun Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı raporlarına yansıdığı gerçeği masanın dışındaki asıl gerilimin teknik değil, stratejik olduğunu doğruluyor.

Sırada ne var?

Avrupalı diplomatlara göre önümüzdeki 48 saat belirleyici olacak. İsviçre’nin arabuluculuk rolünü sürdürüp sürdüremeyeceği, Umman kanalının yeniden aktif hale gelip gelmeyeceği soruları havada. Beyaz Saray tarafında şimdilik resmi bir açıklama yapılmadı; ancak Washington’un İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun ABD ziyareti öncesinde bu tür diplomatik adımları hızlandırma eğilimi biliniyor. Tahran cephesinde ise cumhurbaşkanlığı seçimleri sonrası oluşan yeni siyasi denklemin, nükleer tavizlere kapalı bir duruşu beraberinde getirdiği konuşuluyor. En kritik beklenti ise Rusya ve Çin’in bu tıkanıklığa nasıl tepki vereceği. Her iki ülke de İran ile nükleer iş birliğini sürdürürken, BM Güvenlik Konseyi’nde yeni bir gerginlik turu ihtimali göz ardı edilmiyor. Bu şartlarda, ABD-İran hattında önümüzdeki dönemde dolaylı da olsa bir müzakere zemini bulunamazsa, yaz aylarında bölgede tansiyonun daha da yükselmesi kuvvetle muhtemel.

Neden önemli?

Görüşmenin iptali, sadece nükleer dosyanın değil, Suriye’den Irak’a uzanan vekâlet savaşlarının da doğrudan bir yansıması. Türkiye, bu iki başkent ile de ilişkilerini ayrı kulvarlarda yürüten bir ülke olarak, olası bir askeri tırmanışın faturasını sınır güvenliği ve göç dalgaları üzerinden en ağır şekilde hisseden aktörlerden biri. Dolayısıyla İsviçre’den gelen bu iptal notu, Ankara’nın dış politika masasında uzunca bir süre işgal edeceğe benzer.