22 yıl arayla iki zirve: 2004'teki İstanbul buluşması neden 'imparatorluğun son zirvesi' olarak anılıyor?
2004 İstanbul Zirvesi, NATO'nun Soğuk Savaş sonrası dönüşümünü simgeleyen kritik bir dönemeçti. 2026'da Ankara'da yapılması planlanan zirve öncesinde, bu tarihi buluşmanın perde arkası ve diplomatik mirası yeniden gündemde.
Ne oldu?
2004 İstanbul zirvesi, 28-29 Haziran 2004 tarihlerinde İstanbul'da düzenlenen ve NATO'nun 19. devlet ve hükûmet başkanları zirvesidir. İttifakın Soğuk Savaş sonrası kimlik arayışının en somut adımlarından biri olan zirve, yedi yeni Doğu Avrupa ülkesinin katılımıyla genişleyen ittifakın ilk büyük buluşmasıydı. Zirve sırasında Afganistan'daki askeri varlığın artırılması, Bosna'daki görev süresinin sonlandırılması ve Irak'a eğitim desteği sağlanması gibi kritik kararlar alındı. Zirvenin en çarpıcı yanı ise, Irak'ta egemenliğin beklenmedik bir şekilde devredildiği tarihe denk gelerek manşetlerdeki yerini hızla kaybetmesi oldu.
Neden gündemde?
Zirve, 2026'da Ankara'da yapılması planlanan NATO zirvesi öncesinde yeniden konuşulmaya başlandı. 22 yıl arayla gerçekleşecek bu iki zirve, Türkiye'nin ittifak içindeki değişen rolü ve dünya siyasetindeki kırılmaları karşılaştırmak için bir fırsat olarak görülüyor. Bazı analizler, 2004 zirvesini “imparatorluğun son zirvesi” olarak tanımlıyor. Bunun nedeni, ABD'nin henüz küresel üstünlüğünü sorgulanmaz biçimde sürdürdüğü, genişlemeci ve tek taraflı politikaların zirveye damga vurduğu bir dönemi temsil etmesi. O tarihten bu yana Çin'in yükselişi, Rusya'nın revizyonist hamleleri ve küresel güç dengelerindeki kaymalar, 2004'teki NATO'nun aynı ittifak olmadığı yorumlarını beraberinde getiriyor. Ayrıca dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in zirve sırasındaki protokol uygulamaları da yıllar sonra tartışma konusu oldu.
Bilinmesi gerekenler
Zirve, dönemin ABD Başkanı George W. Bush'un gündemindeki “teröre karşı küresel savaş” konseptinin NATO'ya benimsetilmesi açısından önemliydi. Bununla birlikte, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in toplantılara katılmaması dikkat çekici bir diplomatik mesaj olarak kayıtlara geçti. İstanbul'da geniş katılımlı NATO-Rusya Konseyi oturumu beklentilerin altında bir atmosferde geçerken, Rus birliklerinin Gürcistan ve Moldova'dan çekilmesi konusunda ilerleme sağlanamadı. Türkiye tarafında ise zirvenin güvenlik boyutu yoğundu; hükümet, olası terör saldırılarına karşı olağanüstü önlemler aldı. Kentin belirli bölgeleri tamamen trafiğe kapatıldı ve protesto gösterileri sıkı kontrol altında tutuldu. Dünyanın dört bir yanından gelen savaş karşıtı grupların gösterileri, zirvenin ikincil gündem maddesi haline geldi.
Sırada ne var?
2026'da Ankara'da yapılması beklenen zirve, Türkiye'nin ev sahipliğini tekrarlaması anlamına geliyor. Ancak bu kez masa tamamen farklı: İsveç ve Finlandiya'nın üyeliğiyle genişleyen ittifak, Rusya-Ukrayna savaşının ortaya çıkardığı kolektif savunma gerçeği ve Çin'in meydan okuyan yükselişiyle şekillenen bir gündeme sahip olacak. Diplomasi kulislerinde, Ankara'nın bu zirvede, 2004'te yaşanan protokol tartışmalarının uzağında, daha aktif bir rol üstlenmesi bekleniyor. 22 yıl önce Irak gündemiyle gölgelenen zirvenin aksine, 2026 buluşmasının ittifakın gelecek on yıllara yönelik stratejik vizyonuna odaklanacağı öngörülüyor.
Sık Sorulan Sorular
2004 İstanbul zirvesi neden “imparatorluğun son zirvesi” olarak anılıyor?
Bu tanımlama, ABD'nin küresel üstünlüğünü sorgulanmaz biçimde sürdürdüğü ve tek taraflı dış politika anlayışının NATO'ya hakim olduğu son dönemeçlerden biri olarak görülmesinden kaynaklanıyor. Zirve sonrası süreçte Çin'in yükselişi, çok kutupluluk tartışmaları ve ittifak içi fikir ayrılıkları derinleşti.
Ahmet Necdet Sezer ve Emine Erdoğan arasında zirvede ne yaşandı?
Dönemin basınına yansıyan tartışmalara göre, Cumhurbaşkanı Sezer'in düzenlediği resmi resepsiyona dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'ın eşi Emine Erdoğan'ın davet edilmemesi protokol krizine yol açtı. Bu durum, yıllar sonra farklı yayın organlarında yeniden gündeme taşındı.
2026 NATO zirvesi Ankara'da ne zaman yapılacak?
Şu ana kadar NATO tarafından 2026 zirvesi için Ankara'da belirlenen kesin bir tarih açıklanmadı. Ancak Türkiye'nin ev sahipliği kesinleşmiş durumda ve hazırlıkların başladığı belirtiliyor.
2004 zirvesinde alınan en önemli kararlar nelerdi?
Yedi yeni üyenin ittifaka katılımının resmileşmesi, Afganistan'daki NATO varlığının ülke geneline yayılması, Bosna'daki istikrar gücü görevinin sonlandırılarak Avrupa Birliği'ne devredilmesi ve Irak güvenlik güçlerine eğitim desteği verilmesi zirvenin başlıca kararları arasındaydı.