1939 Erzincan depremi: Türkiye'nin en yıkıcı ikinci depremi olarak tarihe geçen felaket

1939 Erzincan depremi, 27 Aralık 1939 tarihinde merkez üssü Erzincan olan ve aletsel büyüklük ölçeğinde farklı kaynaklara göre 7,8 ile 7,9 arasında değerlerle kaydedilen, cumhuriyet tarihinin en ağır can kayıplarından birine yol açan depremdir. Mercalli şiddet ölçeğinin en üst basamağı olan XII (Afetsel) düzeyinde hissedilen sarsıntı, Anadolu coğrafyasında daha önce yaşanmış en büyük ikinci deprem olarak sınıflandırılmaktadır.

Ne oldu?

27 Aralık 1939'u 28 Aralık'a bağlayan gece, yerel saatle 01.57'de Erzincan ve çevresi şiddetli bir sarsıntıyla uyandı. Depremin büyüklüğü ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu tarafından 7,8 Mw (± 0,4), diğer kaynaklarda ise 7,9 Ms olarak kaydedildi. Sarsıntının hemen ardından kentteki 116 bin 720 bina tümüyle kullanılamaz hale geldi. Resmî rakamlara göre 32 bin 968 kişi yaşamını yitirdi, 100 binden fazla kişi yaralandı. Can kaybının bu denli yüksek olmasında, depremin kışın en çetin günlerinde meydana gelmesi, arama-kurtarma faaliyetlerinin ağır hava koşulları altında yürütülmesi ve ulaşımın neredeyse imkânsızlaşması belirleyici oldu.

Bu deprem, yer bilimciler açısından özel bir öneme sahiptir. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde 1939'dan 1999'a kadar süren ve batıya doğru göç eden büyük deprem dizisinin ilk halkası olarak kabul edilir. Bu zincir; 1942 Niksar-Erbaa, 1943 Tosya-Ladik, 1944 Bolu-Gerede, 1957 Abant, 1967 Mudurnu Vadisi ve nihayet 1999 Marmara depremleriyle devam etmiştir. Sismoloji tarihine "deprem fırtınası" olarak geçen bu süreç, Erzincan'daki kırılmayla başlamıştır.

Neden gündemde?

1939 Erzincan depremi, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinin ardından Türkiye'nin deprem belleğindeki yerini bir kez daha pekiştirdi. Kahramanmaraş merkezli depremlerin 7,8 Mw büyüklüğüyle kaydedilmesi, "Anadolu tarihindeki en büyük depremler" karşılaştırmalarını gündeme getirdi. Bu bağlamda Erzincan depremi, 1668 Kuzey Anadolu depremi (8,0) ve 2023 Kahramanmaraş depremleriyle birlikte, Anadolu'da meydana gelmiş en büyük üç depremden biri olarak anılmaktadır. Aynı zamanda, cumhuriyet tarihinin en çok can kaybıyla sonuçlanan depremi olma özelliğini yalnızca 2023 felaketine bırakmıştır. Deprem araştırmacıları, Kuzey Anadolu Fayı'nın doğusunda biriken enerjinin dönemsel olarak bu tür mega depremlere kaynaklık ettiğine dikkat çekmektedir.

Bilinmesi gerekenler

Depremin hemen ardından bölgeye ulaşım demiryoluyla sağlanmaya çalışılmış, karayolları büyük ölçüde kullanılamaz duruma gelmiştir. Dönemin Başbakanı Refik Saydam ve Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak bizzat bölgeye giderek incelemelerde bulunmuş; yaraların sarılması için ulusal çapta yardım seferberliği başlatılmıştır. Bilimsel tarafta ise bu deprem, Türkiye'de modern sismoloji çalışmalarının ve fay haritalama çalışmalarının hız kazanmasında dönüm noktalarından biri sayılmaktadır.

Sırada ne var?

Jeoloji mühendisleri ve deprem bilimciler, Kuzey Anadolu Fayı'nın doğu kesiminde uzun süredir büyük bir deprem üretmemiş segmentlere işaret etmeye devam ediyor. 1939'dan bu yana yapılan ulusal ve uluslararası araştırmalar, bölgedeki yapı stokunun ve kentsel dönüşüm çalışmalarının önemini vurgulamaktadır. Erzincan, o günden bugüne defalarca yeniden inşa edilmiş olsa da deprem tehlikesi coğrafi bir gerçek olarak varlığını sürdürmektedir. Uzmanlar, özellikle fayın doğu ucunda yer alan segmentlerin izlenmesi gerektiğini ifade etmekte, olası bir sarsıntıya karşı hazırlıklı olmanın hayati olduğunu her fırsatta hatırlatmaktadır.